Có một câu chuyện kể về trái hồng. Trái hồng chát và trái hồng ngọt. Cùng là một trái hồng. Cùng mọc trên một cành. Nhưng trái chát ăn vào thì chát xít cả miệng. Trái ngọt ăn vào thì ngọt lịm. Khác nhau ở chỗ nào? Không phải khác giống. Mà khác ở chỗ một trái đã chín, một trái còn xanh.
Cụ Nguyễn Duy Cần dùng chính hình ảnh này để nói về con người. Trong Phật Học Tinh Hoa, cụ viết: Phật dạy rằng tất cả chúng sinh đều có tánh của Phật. Phật ví chúng sinh và Phật như trái hồng chát và trái hồng ngọt. Cùng là một trái hồng cả, nhưng chỉ khác nhau có một chát một ngọt mà thôi, nghĩa là chỉ khác nhau ở chỗ một mê hay một tỉnh mà thôi.
Câu nói gốc trong sách là: Nhất thiết chúng sinh câu hữu Phật tánh. Tất cả chúng sinh đều có tánh của Phật. Nghe thì lớn lao. Nhưng ý rất gần. Mỗi người trong chúng ta đều có sẵn một hạt giống giác ngộ. Không phải đi xin ở đâu. Không phải đợi ai ban cho. Nó có sẵn trong mình, từ lâu rồi. Chỉ vì mình mê nên chưa thấy. Chỉ vì mình tỉnh chưa đủ nên chưa dùng được.
Mê và tỉnh khác nhau như thế nào? Mê là khi mình tưởng mình chỉ là cái thân này, chỉ là những cơn giận này, chỉ là những nỗi buồn này. Tỉnh là khi mình thấy: giận đến rồi đi, buồn đến rồi đi, thân đổi thay từng ngày, còn cái biết thì vẫn ở đó. Mê không phải là xấu. Tỉnh không phải là giỏi. Mê và tỉnh chỉ là hai trạng thái của cùng một trái hồng. Trái xanh rồi sẽ chín. Người mê rồi sẽ tỉnh. Chỉ là sớm hay muộn.
Trong cùng đoạn sách đó còn có một câu nữa: Ngươi là kẻ đang thành Phật, còn ta là kẻ đã thành Phật. Câu này nói với ai? Nói với mỗi người chúng ta. Phật không nói: ngươi mãi mãi là chúng sinh, còn ta mãi mãi là Phật. Mà nói: ngươi đang thành Phật. Đang. Tức là con đường đã mở. Hạt giống đã có. Chỉ cần chăm sóc, nó sẽ nảy mầm.
Chăm sóc hạt giống đó bằng cách nào? Không cần làm gì lớn lao. Hạt giống Phật tánh lớn lên bằng những việc rất nhỏ. Một lần mình dừng lại trước khi nói lời nặng. Một lần mình giúp người mà không cần ai biết. Một lần mình ngồi yên và thấy cơn giận của mình đang ở đó, mà không để nó sai khiến mình. Mỗi lần như vậy, trái hồng chín thêm một chút. Chát bớt đi một chút. Ngọt thêm một chút.
Nhiều người tưởng mình không có Phật tánh. Vì mình nóng tính quá. Vì mình tham quá. Vì mình đã làm nhiều việc xấu. Nhưng trái hồng chát vẫn là trái hồng. Nóng tính, tham lam, lầm lỗi chỉ là vị chát của trái còn xanh. Vị chát không làm mất đi bản chất của trái hồng. Chỉ cần thời gian, nắng, và sự chăm sóc, trái xanh sẽ chín. Người lầm lỗi vẫn có thể tỉnh. Người nóng tính vẫn có thể dịu lại. Vì hạt giống vẫn còn đó, chưa mất bao giờ.
Có một người mẹ kể: con trai chị hồi nhỏ rất ngang bướng, đánh bạn, nói dối. Chị buồn lắm, tưởng con mình hư rồi. Nhưng chị không bỏ. Chị vẫn thương, vẫn dạy, vẫn chờ. Lớn lên, cậu bé đó trở thành người hiền lành, hay giúp đỡ người khác. Chị nói: tôi không dạy được gì nhiều, chỉ là tôi không bỏ nó. Câu chuyện đó chính là Phật tánh. Hạt giống có sẵn. Chỉ cần có người không bỏ, có nắng, có nước, nó sẽ nảy mầm.
Ngược lại, cũng đừng tưởng Phật tánh là cái gì đó xa xỉ, chỉ dành cho người tu. Phật tánh ở trong người bán rau ngoài chợ, khi bà cân thừa cho khách một ít. Phật tánh ở trong anh xe ôm, khi anh trả lại tiền thừa cho khách say. Phật tánh ở trong đứa trẻ, khi nó chia nửa cái bánh cho bạn. Những lúc đó, trái hồng chín thêm một chút. Không ai gọi tên nó. Nhưng nó vẫn ở đó.
Vậy thì mỗi ngày, mình làm gì để trái hồng của mình chín thêm? Không cần nhiều. Chỉ cần một việc lành nhỏ, làm với tâm trong sáng. Không cần ai thấy. Không cần ai khen. Làm xong, lòng mình nhẹ đi một chút. Nhẹ đi một chút là chín thêm một chút.
Tối nay, trước khi ngủ, thử hỏi mình một câu: hôm nay trái hồng của mình chín thêm được chút nào chưa? Nếu chưa, cũng không sao. Mai làm lại. Trái hồng không chín trong một ngày. Người cũng không tỉnh trong một ngày. Nhưng ngày nào cũng có nắng, ngày nào cũng có cơ hội. Chỉ cần đừng bỏ mặc trái hồng của mình xanh mãi. Vì nó vốn dĩ có thể ngọt. Và nó đang chờ mình chăm sóc.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư