Có người hỏi: đạo Phật dạy nhiều quá, kinh nhiều quá, làm sao nhớ hết? Kinh này, luận kia, giới này, định nọ, đọc cả đời cũng không hết. Người mới bắt đầu thì nên học cái gì trước? Câu trả lời nằm ngay trong bốn câu kệ mở đầu của Kinh Tăng Nhất A Hàm.
Bốn câu đó là: “Chớ làm các điều ác. Vâng làm các điều thiện. Tự thanh tịnh tâm ý. Là lời chư Phật dạy.” Ngắn gọn như vậy thôi. Bốn câu, hai mươi chữ, mà gói trọn cả đạo Phật.
Kinh còn giải thích thêm. Vì sao chớ làm các điều ác? Vì chớ làm các điều ác là gốc rễ của các pháp, từ đó xuất sinh tất cả các pháp thiện. Do sinh pháp thiện, nên tâm ý thanh tịnh. Ngài A-nan còn nói rõ hơn: chớ làm các điều ác, đó là sự cấm chỉ đầy đủ giới, là hành thanh bạch. Vâng làm các điều thiện, đó là tâm ý thanh tịnh. Tự thanh tịnh tâm ý, là trừ tà điên đảo. Đó là lời chư Phật dạy, trừ khử tưởng mê lầm.
Nghe thì đơn giản, nhưng bốn câu này không hề nông. Hãy nhìn từng câu một.
“Chớ làm các điều ác.” Điều ác là gì? Nói cho dễ hiểu, điều ác là việc làm hại mình hoặc hại người. Giết hại, trộm cắp, nói dối, lừa gạt, ngoại tình, uống rượu say sưa làm mất trí, những việc đó đều là ác. Nhưng ác không chỉ có những việc lớn. Nói một lời làm người khác đau lòng cũng là ác. Nghĩ một ý xấu về người khác cũng là ác, dù chưa làm gì. Chớ làm các điều ác nghĩa là dừng lại ngay từ ý nghĩ, đừng đợi đến khi tay đã làm rồi mới hối hận.
“Vâng làm các điều thiện.” Chỉ chớ làm ác thôi thì chưa đủ. Không làm ác mà cũng không làm thiện thì giống như một mảnh đất bỏ hoang, cỏ dại sẽ mọc. Vâng làm các điều thiện nghĩa là chủ động làm việc tốt: giúp người khi có thể, nói lời lành khi có dịp, giữ chữ tín trong công việc, hiếu thảo với cha mẹ, thương yêu vợ con. Việc thiện không cần phải lớn. Một lời hỏi thăm, một lần nhường đường, một lần tha thứ, đều là thiện.
“Tự thanh tịnh tâm ý.” Đây là câu khó nhất. Thân không làm ác, miệng không nói ác, mà tâm vẫn nghĩ ác thì chưa thanh tịnh. Tâm nghĩ xấu về người khác, tâm ganh tị, tâm tham lam, tâm sân hận, những thứ đó đều làm tâm ô nhiễm. Thanh tịnh tâm ý nghĩa là nhìn lại tâm mình mỗi ngày, thấy ý xấu thì bỏ, thấy ý tốt thì nuôi. Giống như lau nhà mỗi ngày, tâm cũng cần lau mỗi ngày. Không lau thì bụi đóng dày, đến lúc muốn sạch cũng khó.
“Là lời chư Phật dạy.” Bốn câu này không phải là lời của một người nào đó nghĩ ra. Đây là lời chung của tất cả chư Phật. Phật nào cũng dạy như vậy. Nghĩa là đây là cái gốc, cái cốt lõi, không thay đổi theo thời gian hay nơi chốn. Học nhiều kinh mà quên bốn câu này thì học uổng. Nhớ bốn câu này mà chưa đọc kinh nào khác thì vẫn đã nắm được cái gốc.
Trong kinh, ngài A-nan còn nói một điều rất hay: bốn câu kệ này đã tóm thâu đầy đủ giáo nghĩa của chư Phật, và giáo nghĩa của Thanh văn, Bích-chi-phật. Nghĩa là cả ba mươi bảy phẩm trợ đạo, cả giới, định, tuệ, đều nằm trong bốn câu này. Chớ làm ác là giới. Vâng làm thiện là định, vì tâm làm thiện thì tâm an. Tự thanh tịnh tâm ý là tuệ, vì tâm thanh tịnh thì thấy rõ sự thật. Giới, định, tuệ, tất cả đều ở trong bốn câu kệ ngắn ngủi này.
Áp vào đời thường thì bốn câu này dùng thế nào? Rất đơn giản. Mỗi tối trước khi ngủ, tự hỏi mình ba câu. Hôm nay mình có làm điều gì ác không? Hôm nay mình có làm điều gì thiện không? Hôm nay tâm mình có thanh tịnh không, hay còn đầy giận hờn, ganh tị, lo lắng? Hỏi xong thì sửa. Ngày mai làm ác ít đi một chút, làm thiện nhiều hơn một chút, tâm lặng hơn một chút. Cứ như vậy mỗi ngày, không cần học thêm kinh nào khác, chỉ cần bốn câu này thôi cũng đủ để đổi cả một đời người.
Người ta hay nghĩ tu là chuyện cao siêu, phải lên chùa, phải ngồi thiền nhiều giờ, phải đọc kinh khó hiểu. Nhưng thật ra tu bắt đầu từ bốn câu này. Không làm ác, làm thiện, giữ tâm thanh tịnh. Ai làm được ba việc đó thì đã tu rồi, dù ở nhà hay ở chùa, dù là người mới hay người cũ. Và ai chưa làm được ba việc đó thì dù có đọc hết Tam Tạng kinh điển cũng chưa tu được gì. Bốn câu kệ này là thước đo đơn giản nhất cho người học Phật: hôm nay mình sống có đúng với bốn câu này không?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư