Có lần tôi ngồi thiền lần đầu. Người ta bảo ngồi yên, thở đều, đừng nghĩ gì. Tôi ngồi được ba phút. Đầu tôi nghĩ tới chuyện sáng mai. Nghĩ tới tiền nhà. Nghĩ tới con mèo nhà hàng xóm. Nghĩ tới chuyện mười năm trước. Tôi mở mắt ra và nghĩ: thiền khó quá. Chắc mình không hợp. Sau này tôi mới biết: ai cũng vậy. Tâm mình như con khỉ. Bảo nó ngồi yên thì nó nhảy. Không phải mình không hợp. Mà là mình chưa biết đường đi. Đạo Phật chỉ đường đi ấy bằng bốn nấc. Bốn nấc ấy gọi là tứ thiền.
Thiền là lặng. Không phải lặng của cái xác ngồi im. Mà là lặng của cái tâm thôi chạy. Bốn nấc lặng là bốn mức độ tâm lắng xuống. Nấc một gọi là sơ thiền. Nấc hai là nhị thiền. Nấc ba là tam thiền. Nấc bốn là tứ thiền. Nghe thì xa vời. Nhưng thử dịch ra lời thường mà xem. Đó là bốn lần mình buông một thứ.
Nấc một: sơ thiền. Khẩu quyết của nó rất đơn giản: lìa dục, lìa ác pháp. Dục ở đây là những cảm giác ham muốn làm tâm mình xao động. Muốn nghe cái hay. Muốn ăn cái ngon. Muốn được khen. Muốn hơn người. Ác pháp ở đây không phải là làm ác. Mà là những tâm không lành: phóng dật, lăng xăng, chạy theo cái thích. Muốn vào sơ thiền, việc đầu tiên là buông những cái ấy xuống. Không phải diệt chúng. Mà là không chạy theo chúng nữa.
Nghe thì dễ. Làm thì khó. Vì những cái thích ấy đã ăn sâu vào mình bao nhiêu năm. Mắt thích nhìn cái đẹp. Tai thích nghe lời khen. Nhìn thấy người ta hơn mình là khó chịu. Nghe người ta chê là bực. Muốn buông thì phải thấy rõ chúng. Thấy rõ rồi thì mới buông được. Còn không thấy thì chúng dắt mình đi lúc nào không hay.
Khi buông được một chút, tâm bắt đầu có niềm vui. Không phải niềm vui vì được cái gì. Mà là niềm vui vì nhẹ. Người ta mô tả sơ thiền là: thân khỏe, tâm an, vắng lặng mà hoan hỉ. Không ăn cũng vậy. Có ăn cũng vậy. Bị chửi cũng thế. Bị khen cũng được. Không vội vã gì hết. Nghe thì giống người dửng dưng. Nhưng không phải dửng dưng. Mà là không bị kéo đi. Cái gì đến thì biết. Cái gì đi thì thôi.
Nấc hai: nhị thiền. Ở nấc một, mình vẫn còn phải suy nghĩ, còn phải nhắc mình buông. Tới nấc hai, sự suy nghĩ ấy cũng buông luôn. Tâm không cần nhắc nữa. Nó tự lặng. Người ta gọi là định sanh hỷ lạc. Định là tâm đứng yên một chỗ. Hỷ lạc là vui và nhẹ. Nấc này giống như người bơi đã quen nước. Không cần quẫy tay liên tục nữa. Nước tự nâng mình lên.
Nấc ba: tam thiền. Ở nấc hai, niềm vui còn rộn ràng. Tới nấc ba, niềm vui ấy cũng lắng xuống. Người ta lìa hỷ mà vẫn an lạc. Vui mà không cần vui ồn ào. Giống như người uống trà. Lúc đầu thấy ngon, reo lên. Lâu rồi thì không reo nữa. Chỉ ngồi yên, nhấp từng ngụm, thấy lòng ấm. Không cần nói gì. Không cần khoe gì.
Nấc bốn: tứ thiền. Đây là nấc cuối. Ở đây, vui cũng buông. Buồn cũng buông. Chỉ còn xả. Xả là buông hết, không nắm gì. Tâm thanh tịnh như mặt nước không gợn. Người ở nấc này nhìn mọi thứ mà không dính mắc. Thấy cái ly thì biết cái ly ở trong tâm mình, chứ không phải cái ly ở ngoài. Nghe tiếng động mà không bị tiếng động kéo đi. Âm thanh bên ngoài, ý nghĩ bên trong, đều không làm tâm dao động.
Nghe bốn nấc này, nhiều người sẽ nói: cao quá, mình không tới được. Đúng là cao. Nhưng đạo Phật không dạy bốn nấc này để mình nản. Mà để mình biết đường. Biết đường thì mỗi bước mình đi đều có hướng. Hôm nay mình tập buông một cái thích nhỏ. Đó là đang đi về phía sơ thiền. Hôm nay mình ngồi yên được năm phút mà không bị ý nghĩ kéo đi. Đó cũng là đang đi. Không cần tới đích ngay. Chỉ cần biết mình đang đi đúng đường.
Người đời cũng có thể tập theo hướng này. Không cần ngồi thiền cả giờ. Chỉ cần mỗi ngày có một lúc lặng. Sáng dậy, ngồi yên năm phút trước khi cầm điện thoại. Tối trước khi ngủ, ngồi yên năm phút, thở đều. Trong năm phút ấy, buông điện thoại xuống. Buông chuyện mai xuống. Buông cái bực hôm nay xuống. Năm phút thôi. Làm được năm phút thì làm mười phút. Cứ thế mà lên.
Có một điều cần nhớ. Tứ thiền không phải là trốn đời. Người đạt tứ thiền không phải là người không còn cảm xúc. Mà là người cảm xúc đến rồi đi, không để lại vết. Người ta vẫn làm việc. Vẫn nói chuyện. Vẫn thương người. Chỉ khác là không bị cảm xúc dắt đi. Như người lái đò giỏi. Sông có sóng, nhưng tay chèo vẫn vững.
Tôi vẫn chưa ngồi thiền giỏi. Đầu tôi vẫn chạy. Nhưng giờ tôi biết đường rồi. Biết rằng tâm lặng có bốn nấc. Biết rằng nấc đầu tiên chỉ là buông cái thích xuống. Biết rằng buông được một chút thì nhẹ được một chút. Thế là đủ để tập tiếp. Thiền không phải là chuyện của người khác. Thiền là chuyện của người biết mình đang ồn ào, và muốn yên lại một chút. Mà ai trong chúng ta lại không ồn ào?
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư