Chị Lan có một thói quen mà nhiều người trong chúng ta cũng có. Ăn cơm mà không biết mình đang ăn gì. Bát cơm vơi đi lúc nào không hay. Ăn xong rồi, hỏi lại vừa ăn món gì, chị phải nghĩ một lúc mới nhớ ra. Vì lúc ăn, tay chị cầm đũa, mắt chị dán vào điện thoại, đầu chị đang nghĩ chuyện công việc ngày mai.
Đi xe cũng vậy. Chạy từ nhà đến công ty, đến nơi rồi mà không nhớ mình đã đi qua những con đường nào, dừng đèn đỏ mấy lần. Người thì đến công ty, tâm thì còn ở nhà, lo đứa con chưa làm bài tập, lo nồi canh chưa tắt bếp.
Ngủ cũng vậy. Nằm xuống rồi mà đầu vẫn chạy. Chuyện hôm nay, chuyện ngày mai, chuyện của người khác, chuyện của mười năm trước. Sáng dậy, người mệt như chưa ngủ.
Có một chữ trong nhà Phật nói đúng về cái bệnh này, và cũng nói đúng thuốc chữa. Chữ đó là chánh niệm. Nghe có vẻ cao siêu, có vẻ chỉ dành cho người tu hành. Nhưng thật ra nó giản dị lắm. Chánh niệm chỉ là để tâm ở đây, lúc này.
Trong kho sách cổ, có một bộ sách giảng về thiền quán. Sách giải thích rằng, việc đầu tiên Đức Phật dạy trong tứ niệm xứ là quán thân. Quán thân là sao? Quán thân là thấy các hoạt động của thân. Thấy thở ra, thở vào là hoạt động của thân. Không phải hơi thở dài hay hơi thở ngắn, mà là cái thân mình đang thở dài, đang thở ngắn. Cái phổi phình ra, cái bụng phồng lên, đó là việc của thân. Mình chỉ cần thấy nó, đang diễn ra, ngay lúc này.
Sách còn giải thích chữ sati, là chữ gốc của niệm. Sati có nghĩa là chú ý. Tứ niệm xứ có nghĩa là đặt cái sự chú ý của mình vào bên trong, để nhìn thấy hiện tượng và sự phản ứng của thân và tâm. Nói bằng lời thường thì thế này: để tâm mình ở lại với cái đang xảy ra, đừng chạy đi chỗ khác.
Nghe thì dễ. Làm thì khó, vì tâm mình quen chạy. Nó chạy về quá khứ, nó chạy tới tương lai, nó chạy sang chuyện người khác. Mình ngồi ăn, nó chạy sang chuyện công việc. Mình ngồi với con, nó chạy sang chuyện tiền bạc. Mình nằm ngủ, nó chạy sang chuyện mười năm trước. Tâm chạy nhanh hơn chân, nhanh hơn xe, nhanh hơn cả ý muốn của mình.
Cho nên chánh niệm không phải là ép tâm phải đứng yên. Ép không được. Chánh niệm là mỗi khi phát hiện tâm chạy đi, mình nhẹ nhàng gọi nó về. Về với cái đang xảy ra. Đang ăn thì về với miếng cơm. Đang đi thì về với bước chân. Đang thở thì về với hơi thở. Gọi về một lần, nó lại chạy đi. Gọi về lần nữa, nó lại chạy đi. Gọi về trăm lần, ngàn lần, dần dần nó sẽ ở lại lâu hơn.
Có người hỏi: vậy chánh niệm có phải là ngồi thiền cả giờ đồng hồ không? Không nhất thiết. Ngồi thiền là một cách tập, nhưng chánh niệm sống trong mọi việc nhỏ. Uống một ngụm nước mà biết mình đang uống nước, biết nước mát hay ấm, biết cổ họng mình đang nuốt xuống. Đó là chánh niệm. Rửa một cái chén mà biết tay mình đang cầm chén, biết nước đang chảy, biết chén đang sạch dần. Đó là chánh niệm. Nghe con nói mà thật sự nghe, không vừa nghe vừa lướt điện thoại. Đó là chánh niệm.
Chánh niệm không làm cho công việc ít đi, không làm cho đời bớt khó khăn. Nhưng nó làm cho mình bớt rối. Khi tâm ở đây, lúc này, mình thấy rõ việc nào cần làm trước, việc nào để sau. Mình nói ít đi mà đúng hơn. Mình giận chậm lại một nhịp, đủ để không buột miệng một câu làm người khác đau. Một nhịp đó thôi, mà cứu được bao nhiêu mối quan hệ.
Có một điều nữa mà sách giảng rất hay: khi mình quán thân, mình sẽ thấy cảm giác của thân mình khác với cảm giác của người khác. Cùng một nhiệt độ, người này thấy nóng, người kia thấy mát. Cùng một câu nói, người này thấy bình thường, người kia thấy tổn thương. Thấy được như vậy, mình sẽ bớt áp đặt. Mình sẽ hiểu rằng mỗi người sống trong một cảnh giới riêng, và mình không thể bắt người khác cảm thấy giống mình.
Vậy thì bắt đầu từ đâu? Từ một hơi thở. Chỉ một hơi thở thôi. Hít vào, biết mình đang hít vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Một hơi thở như vậy mất chừng năm giây. Ai cũng có năm giây. Làm được một hơi thở, thì làm được hai hơi thở. Làm được hai hơi thở, thì làm được một phút. Một phút chánh niệm trong ngày, rồi thành năm phút, rồi thành thói quen.
Chị Lan tập như vậy được một tháng. Chị kể, bữa cơm nhà chị khác hẳn. Chị ăn chậm lại, biết món nào ngon, món nào mặn. Con chị thấy mẹ ăn chậm, cũng ăn chậm theo, cũng kể chuyện trường lớp nhiều hơn. Chỉ một thay đổi nhỏ: để tâm ở lại với bữa cơm. Mà cả nhà ấm lên.
Chánh niệm không phải là chuyện của chùa chiền hay của người rảnh rỗi. Nó là chuyện của người bận rộn nhất. Vì người bận rộn mới cần tâm mình ở lại, để làm việc nào ra việc nấy, để sống ngày nào ra ngày nấy. Ăn thì biết mình đang ăn. Đi thì biết mình đang đi. Sống thì biết mình đang sống. Chỉ vậy thôi. Mà đó là cả một sự tỉnh táo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư