Hồi nhỏ, trong xóm có một đứa bạn rất thân với tôi. Nhà tôi lúc đó có cái xe đạp mới, nó ngày nào cũng sang chơi. Tới lúc xe đạp hỏng, nó biến mất. Mấy tháng sau, nhà tôi mua cái ti vi mới, nó lại xuất hiện, ngồi lì cả buổi chiều. Lớn lên tôi mới hiểu, có những người bạn đến với mình như đến với một món đồ. Còn dùng được thì giữ. Hết dùng được thì bỏ.
Trong Kinh Hiền Nhân có một đoạn dạy về chuyện kết bạn, ngắn thôi mà soi rõ lòng người. Kinh kể, kết bạn có bốn thứ. Một là kết bạn như hoa. Hai là kết bạn như cân. Ba là kết bạn như núi. Bốn là kết bạn như đất. Bốn hình ảnh, bốn kiểu người. Nghe xong, ai cũng tự soi được mình đang chơi với ai, và mình đang là loại bạn nào.
Bạn như hoa là sao. Khi bông hoa còn tươi thì người ta giắt lên đầu, nâng niu lắm. Tới lúc hoa khô héo rồi thì vứt đi, không tiếc. Kết bạn cũng thế. Hễ thấy mình giàu sang thì xu phụ theo, thấy mình nghèo nàn lại bỏ làm lơ. Loại bạn này không xấu ra mặt. Họ vẫn cười, vẫn hỏi thăm. Nhưng cái họ quý không phải là mình, mà là cái mình đang có. Mình lên chức, họ tới. Mình mất việc, họ bận. Mình có tiền, họ thân. Mình trắng tay, họ lạ.
Cái khổ của bạn như hoa là mình cứ tưởng đó là tình bạn thật. Tới lúc hoạn nạn mới biết, hóa ra mình chỉ là một bông hoa trong tay người ta. Mà hoa thì có mùa. Hết mùa là hết. Cho nên người xưa mới nói, lúc giàu đừng vội tin ai thân, lúc nghèo đừng vội trách ai xa. Cứ để thời gian trả lời. Hoa nở rồi hoa tàn, người ở lại sau mùa hoa mới là bạn.
Bạn như cân là sao. Cái cân thì đầu này nặng, đầu kia vổng lên. Để vật nặng thì đầu gục xuống, vật nhẹ thì đầu vổng lên. Kết bạn cũng thế. Có qua lại thì cung kính nhau, không qua lại thì khi dễ nhau. Nghĩa là tình bạn này tính bằng sự đổi chác. Anh giúp tôi một, tôi trả anh một. Anh mời tôi bữa cơm, tôi mời lại bữa cơm. Sổ sách rạch ròi, không ai nợ ai.
Nghe qua thì có vẻ công bằng. Nhưng tình bạn mà tính toán như buôn bán thì mệt lắm. Hôm nay anh giúp tôi nhiều hơn một chút, tôi đã thấy mình mắc nợ. Ngày mai tôi giúp anh ít hơn một chút, anh đã thấy mình thiệt thòi. Cái cân cứ nghiêng qua nghiêng lại, lòng người cũng nghiêng theo. Rồi có ngày một bên thấy mình cho nhiều quá, nhận ít quá, thế là giận, thế là xa. Bạn như cân không phản bội mình ồn ào như bạn như hoa, nhưng cũng không ở lại lâu được. Vì ai cũng mỏi khi cứ phải cân đo từng chút một.
Bạn như núi thì khác. Kinh kể, hòn núi vàng, loài chim thú tụ về, lông cánh được chói màu vàng rực. Kết bạn cũng thế, khi sang thì sang với nhau, khi vui thì đồng vui. Nghe thì giống bạn như hoa, cũng là lúc sang mới tụ về. Nhưng khác ở một chỗ. Bạn như hoa chỉ lấy cái đẹp của mình mà dùng, rồi bỏ. Bạn như núi thì làm cho người bên cạnh cũng sáng lên. Chim bay về núi vàng, lông cánh cũng hóa vàng. Người ở gần người tốt, mình cũng tốt lên theo.
Trong đời, ai cũng có một người bạn như núi như vậy. Ở gần họ, mình muốn sống tử tế hơn. Họ không dạy đời mình câu nào, chỉ sống ngay thẳng, làm việc đàng hoàng, mà mình tự nhiên thấy xấu hổ khi làm điều sai. Đó là cái quý của bạn như núi. Họ không cho mình tiền, không cho mình địa vị, họ cho mình một cái gương để soi. Mà cái gương đó mới là của cải thật, vì nó theo mình cả đời, không ai lấy mất được.
Còn bạn như đất thì sao. Kinh kể, tất cả mọi vật đều nương dựa đất mà sinh. Làm bạn nuôi dưỡng để ủng hộ, ân hậu không bạc. Đất không khoe mình. Đất không đòi ai nhớ ơn. Đất chỉ lặng lẽ đỡ lấy mọi thứ mọc lên trên mình. Cây lớn nhờ đất. Lúa chín nhờ đất. Người đi trên đất cả đời mà ít khi cúi xuống cảm ơn đất.
Bạn như đất là người bạn như vậy đó. Lúc mình ngã, họ đỡ. Lúc mình đói, họ chia. Lúc mình sai, họ nhắc, nhắc xong rồi thôi, không kể công, không nhắc lại. Họ không cần mình phải trả ơn. Họ chỉ cần mình đứng dậy được, sống tốt lên. Loại bạn này hiếm lắm. Cả đời người, gặp được một người như vậy đã là phước lớn. Mà muốn gặp được, trước hết mình phải sống sao cho xứng với họ. Vì đất chỉ nâng đỡ hạt giống nào chịu gieo xuống, chịu lớn lên. Người chỉ biết hưởng mà không biết cho, sớm muộn cũng đánh mất bạn như đất.
Bốn loại bạn, nghe xong thì câu hỏi còn lại không phải là mình có bao nhiêu bạn. Mà là trong bốn loại ấy, mình đang là loại nào với người khác. Mình có phải là bông hoa chỉ đẹp lúc người ta còn cần mình không. Mình có phải là cái cân, cứ tính toán từng chút cho nhận không. Mình có phải là ngọn núi, để người bên cạnh sáng lên không. Hay mình có phải là mảnh đất, lặng lẽ đỡ người khác đứng dậy không.
Kết bạn, rốt cuộc cũng là tu. Tu ở chỗ chọn bạn, và tu ở chỗ làm bạn. Chọn bạn như đất, như núi mà gần. Còn mình, mỗi ngày ráng sống sao cho giống đất một chút, giống núi một chút. Không cần nhiều bạn. Chỉ cần vài người, mà ở với nhau như đất với cây, như núi với chim. Như vậy là đủ ấm cả một đời rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư