Mỗi năm đến rằm tháng Bảy, nhiều người Việt lại nhớ đến cha mẹ mình. Người còn cha mẹ thì cài lên áo một bông hồng đỏ. Người đã mất cha hoặc mẹ, hoặc cả song thân, thì cài một bông hồng trắng. Trong ngày lễ Vu-lan ấy, mọi người đi chùa, tụng kinh Vu-lan, kinh Báo Ân Cha Mẹ, cầu an hoặc cầu siêu cho cha mẹ. Đằng sau những nghi lễ ấy là một niềm tin đã ăn sâu trong lòng người Việt: con cháu làm việc thiện, tu tập, rồi hồi hướng công đức cho cha mẹ, thì cha mẹ thật sự được hưởng.
Niềm tin ấy không phải là điều bịa đặt. Trong bài viết về chữ hiếu qua ca dao Việt Nam và trong kinh điển Phật giáo, Hòa thượng Thích Nhật Từ nhắc rằng người Phật tử tin vào những thiện nhân phước báo mà con cháu làm để hồi hướng cho cha mẹ là có tác hưởng thật sự. Chính hiếu hạnh đó đã cảm hóa tâm tính cha mẹ, và cộng với phước báu của con cháu đã tạo mà cha mẹ được nhẹ nhàng lúc mất, và sanh về thế giới an lành, hạnh phúc hơn. Nói một cách dễ hiểu: việc tốt con làm không chỉ tốt cho con, mà còn tốt cho cha mẹ. Công đức ấy có thể hướng về cha mẹ, như dòng nước chảy về nguồn.
Ca dao Việt Nam cũng nói lên niềm tin ấy bằng những câu rất mộc mạc: "Đêm nằm niệm Phật Thích-ca, cầu cho cha mẹ kết hoa liên đài. Về cảnh Phật thấy hoa khai, trầm luân chấm dứt, đáo lai Niết-bàn." Một người con nằm niệm Phật, lòng hướng về cha mẹ, cầu cho cha mẹ được về cảnh an lành. Câu ca dao ấy không phải là lời thơ đẹp suông. Nó là cách người Việt xưa thực hành hiếu: tu tập không chỉ cho mình, mà cho cả cha mẹ.
Vậy báo hiếu bằng cách tu tập là làm những gì? Trước hết là làm lành. Làm lành ở đây không phải là chuyện lớn lao, xa vời. Đó là sống ngay thẳng, không làm hại ai, giúp đỡ người khác khi có thể. Trong sách chú giải kinh Vô Lượng Thọ có câu: "Con hiếu làm lành hồi hướng cho cha mẹ còn được như vậy." Câu này cho thấy sức mạnh của việc làm lành: một người con sống tốt, làm việc thiện, rồi hướng công đức ấy về cha mẹ, thì cha mẹ được hưởng phước. Người con không cần phải giàu có, không cần phải làm được việc gì vĩ đại. Chỉ cần sống tử tế mỗi ngày, đó đã là một cách báo hiếu.
Thứ hai là niệm Phật, tụng kinh, giữ giới. Những việc tu tập này, làm với tâm thành, đều có thể hồi hướng cho cha mẹ. Có người mỗi tối dành mười lăm phút niệm Phật, rồi thầm nguyện công đức này hướng về cha mẹ, cầu cho cha mẹ mạnh khỏe, bình an. Có người ăn chay vào ngày rằm, ngày mồng một, rồi hồi hướng cho cha mẹ đã khuất. Có người giữ giới, không sát sinh, không nói dối, không tham lam, và xem đó là cách báo ơn cha mẹ. Những việc ấy không ồn ào, không ai thấy, nhưng lại là những việc bền bỉ và sâu sắc nhất.
Thứ ba là bố thí, cúng dường. Người con có thể bố thí cho người nghèo, cúng dường chùa chiền, giúp đỡ những người khó khăn, rồi hồi hướng công đức cho cha mẹ. Trong sách Địa Ngục Biến Tướng Đồ có câu: "Cha mẹ là ruộng phước lớn nhất đời này của chúng ta." Ruộng phước nghĩa là nơi mình gieo hạt thì sẽ gặt được quả tốt. Cha mẹ là ruộng phước lớn nhất, vì công ơn cha mẹ sâu nặng nhất, và vì hiếu với cha mẹ là gốc của mọi điều thiện. Gieo phước vào ruộng ấy, quả báo sẽ lớn nhất.
Báo hiếu bằng tu tập còn có một ý nghĩa đặc biệt đối với cha mẹ đã khuất. Khi cha mẹ còn sống, con có thể chăm sóc, phụng dưỡng trực tiếp. Khi cha mẹ đã mất, con không còn làm được những việc ấy nữa. Nhưng con vẫn có thể tu tập, làm lành, hồi hướng cho cha mẹ. Đó là cách báo hiếu không bao giờ muộn. Dù cha mẹ đã mất mười năm, hai mươi năm, con vẫn có thể mỗi ngày làm một việc thiện, niệm một câu Phật, rồi hướng về cha mẹ. Tình thương ấy không bị cái chết cắt đứt.
Cũng cần nói rõ: tu tập để báo hiếu không phải là trốn tránh trách nhiệm với cha mẹ đang còn sống. Có người viện cớ tu tập để không chăm sóc cha mẹ, không phụng dưỡng cha mẹ, cho rằng chỉ cần niệm Phật hồi hướng là đủ. Nghĩ như vậy là sai. Cha mẹ còn sống, con phải chăm sóc trực tiếp: nuôi dưỡng, hỏi han, ở bên. Tu tập là thêm vào, là làm cho hiếu trở nên sâu sắc hơn, chứ không phải thay thế cho việc phụng dưỡng. Người con vừa chăm sóc cha mẹ khi còn sống, vừa tu tập hồi hướng khi cha mẹ đã khuất, đó mới là hiếu trọn vẹn.
Cuối cùng, báo hiếu bằng tu tập còn làm thay đổi chính người con. Người con tu tập, giữ giới, làm lành, niệm Phật, tâm sẽ trở nên hiền hòa, nhẫn nhịn, bao dung hơn. Và khi tâm mình tốt lên, cách mình đối xử với cha mẹ, với gia đình, với mọi người xung quanh cũng tốt lên. Cha mẹ nhìn thấy con mình sống thiện, sống an lạc, cha mẹ cũng an lòng. Đó là một vòng tròn đẹp: con tu tập vì cha mẹ, và chính sự tu tập ấy lại làm con trở thành người tốt hơn, khiến cha mẹ càng thêm yên lòng.
Tối nay, trước khi đi ngủ, thử niệm vài câu Phật, rồi thầm nguyện cho cha mẹ. Không cần nghi lễ phức tạp, không cần phải đến chùa. Chỉ cần một lòng thành, một việc thiện nhỏ mỗi ngày, hướng về cha mẹ. Hiếu, suy cho cùng, không chỉ nằm trong những việc lớn. Nó nằm trong những việc nhỏ, làm đều đặn, bằng cả tấm lòng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư