Hồi nhỏ, tôi tên là thằng Tí. Lớn lên đi học, thầy gọi tên khai sinh. Đi làm, đồng nghiệp gọi anh, gọi chú. Về nhà, mẹ vẫn gọi Tí ơi. Cùng một con người, mà bao nhiêu cái tên. Cái tên nào mới là tôi. Nếu bỏ hết các tên đi, còn lại cái gì.
Câu hỏi nghe như đùa, nhưng kinh Vô ngã tướng hỏi đúng như vậy. Sau khi giác ngộ, Phật giảng bài pháp thứ hai cho năm vị tôn giả, bàn về thuyết vô ngã, rằng năm uẩn là vô thường, không có cái ta cố định. Năm uẩn là năm thứ ghép lại thành con người mình: sắc là thân này, thọ là cảm giác vui buồn, tưởng là cái nhớ cái nghĩ, hành là thói quen và ý muốn, thức là cái biết. Năm thứ ấy, thứ nào cũng đổi thay từng ngày.
Nhìn thân mình thì rõ nhất. Thân của tôi hồi mười tuổi khác thân tôi bây giờ. Tóc bạc thêm, da nhăn thêm, sức yếu đi. Nếu thân này là tôi, thì tôi của hồi mười tuổi đâu rồi. Mất rồi sao. Hay tôi vẫn là tôi, dù thân đã khác. Cảm giác cũng vậy. Sáng vui, trưa buồn, chiều giận, tối lo. Cảm giác nào mới là tôi. Cái vui lúc sáng hay cái buồn lúc trưa. Nếu bám vào một cảm giác mà nói đó là tôi, thì tôi đổi thay từng giờ.
Suy nghĩ cũng không đứng yên. Hồi trẻ tôi thích thứ này, giờ lại thích thứ khác. Hồi xưa tôi ghét người nọ, giờ gặp lại thấy thương. Ý kiến của tôi thay đổi theo năm tháng, theo sách đọc, theo người gặp. Nếu có một cái tôi cứng nhắc, bất biến, thì làm sao ý kiến đổi được. Chính vì mọi thứ đều đổi, nên mới có chuyện người ta khôn ra, người ta sửa mình, người ta tu tập. Nếu cái tôi đã đóng đinh từ đầu, thì tu để làm gì.
Vô ngã không có nghĩa là không có mình. Nghe chữ vô ngã, nhiều người sợ: vậy tôi là ai, tôi biến mất sao. Không phải vậy. Vô ngã chỉ nói: không có một cái tôi riêng biệt, cố định, đứng một mình ngoài mọi đổi thay. Mình vẫn có mặt, vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn thương, vẫn giận. Nhưng mình là dòng chảy, không phải tảng đá. Là con sông, không phải cái hòn. Hôm nay mình thế này, mai mình có thể khác, và chính vì thế mà mình có thể tốt lên.
Thấy được vô ngã, lòng mình nhẹ đi rất nhiều. Có người bị chê một câu, đau cả tuần. Vì sao đau lâu vậy. Vì người ta bám vào cái hình ảnh: tôi là người giỏi, tôi là người được khen. Một câu chê chạm vào hình ảnh đó, đau như chạm vào vết thương. Nhưng nếu thấy rằng cái tôi giỏi đó cũng chỉ là một ý nghĩ, hôm nay có, mai có thể khác, thì câu chê chỉ là một cơn gió thoảng. Nghe rồi, sửa được thì sửa, không sửa được thì thôi. Không cần ôm nó ngủ cùng.
Cũng vậy với lời khen. Được khen thì vui, nhưng đừng bám vào lời khen mà sống. Hôm nay người ta khen, mai người ta quên, thì mình lại hụt hẫng. Người hiểu vô ngã thì khen cũng được, chê cũng được. Làm việc cho tốt, còn khen chê là chuyện của người khác. Như vậy, lòng mới không bị khen chê kéo đi như con diều đứt dây.
Trong kinh Bát Nhã Tâm Kinh cũng dạy: chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách. Soi thấy năm uẩn đều không có tự tánh riêng, thì qua hết mọi khổ ách. Không có nghĩa là năm uẩn biến mất. Mà là thấy rõ chúng không phải là một cái tôi cứng nhắc. Thấy vậy rồi, khổ nhẹ đi. Không phải khổ biến mất ngay, mà là mình không còn ôm khổ chặt như trước.
Chiều nay, thử một việc nhỏ. Nhìn vào gương, hỏi mình: người trong gương là ai. Là tôi của hôm nay, hay tôi của mười năm trước. Là tên gọi nào: Tí, anh, chú, hay cái tên trên giấy tờ. Rồi mỉm cười: à, mình là tất cả những cái đó, mà cũng không phải riêng cái nào. Mình là dòng chảy đang đi. Thấy được như vậy, tự nhiên mình bớt chấp. Bớt chấp vào một hình ảnh về mình, bớt chấp vào một lời khen tiếng chê, và sống nhẹ nhàng hơn một chút. Chỉ một chút thôi, cũng đủ khác cả một ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư