Buổi sáng đi làm, có bao giờ bạn tự nhủ: hôm nay mình sẽ bình tĩnh, không cáu, không vội. Vậy mà mới ra khỏi nhà, một chiếc xe tạt đầu, một câu nói khó nghe của đồng nghiệp, là cơn giận đã lên tới cổ. Mình biết là không nên giận, nhưng tay chân miệng lưỡi cứ chạy trước đầu óc. Cảm giác đó quen lắm phải không? Như thể trong người mình có mấy con ngựa chưa thuần, cứ thấy đường là phi.
Kinh Pháp Cú có một câu nói về chuyện này, kệ 94: "Những vị A la hán đã tịch tịnh được các căn như tên kỵ mã đã điều luyện được ngựa lành, nên không còn phiền não ngã mạn, được hàng nhơn thiên kính mộ."
Nghe có vẻ xa xôi, nhưng ý thì rất gần. "Các căn" là những cửa ngõ của mình với đời: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Mắt thấy cái không vừa ý, tai nghe câu chọc giận, lưỡi nếm món không ngon, thân đụng chuyện khó chịu, ý thì nghĩ ngợi lung tung. Sáu cửa này mở ra là bao nhiêu thứ ùa vào. Nếu không ai giữ cửa, chúng kéo mình đi đâu thì đi. Người xưa ví các căn như bầy ngựa. Ngựa chưa thuần thì chủ dắt đi đâu, nó kéo đi đó. Ngựa đã thuần thì chủ bảo dừng là dừng, bảo đi là đi.
Chữ "tịch tịnh" nghe khó, nói nôm na là lắng xuống, yên xuống. Các căn tịch tịnh không có nghĩa là bịt mắt bịt tai, không thấy không nghe gì nữa. Mà là thấy vẫn thấy, nghe vẫn nghe, nhưng không bị lôi đi ngay. Có người chê mình, tai nghe rõ từng chữ, nhưng lòng không dậy sóng. Có món ngon bày ra, mắt thấy, miệng thèm, nhưng mình vẫn chọn ăn vừa đủ. Đó là ngựa đã thuần.
Điều hay ở câu kệ này là hình ảnh người kỵ mã. Kỵ mã không phải người ghét ngựa, cũng không phải người đánh ngựa cho tới khi nó sợ. Người nài ngựa giỏi là người hiểu ngựa, kiên nhẫn với ngựa, ngày nào cũng luyện một chút. Con ngựa ban đầu hoang lắm, nhưng luyện riết rồi nó quen. Tâm mình cũng vậy. Không ai sinh ra đã bình tĩnh. Bình tĩnh là thứ luyện được, mỗi ngày một chút.
Luyện thế nào trong đời thường? Có một cách rất nhỏ mà ai cũng làm được: dừng một nhịp. Trước khi trả lời tin nhắn làm mình bực, dừng một nhịp, thở một hơi. Trước khi gõ câu chửi trên mạng, dừng một nhịp, đọc lại xem mình viết gì. Trước khi mua món đồ mình thèm, dừng một nhịp, hỏi mình có thật cần không. Một nhịp thôi, ngắn lắm, nhưng đó chính là lúc người kỵ mã ghìm cương. Ngựa đang phi mà ghìm được một lần, lần sau sẽ dễ hơn.
Nhiều người nghĩ tu là chuyện của chùa, của người xuất gia. Câu kệ này lại nói khác. A la hán là người đã tu xong, nhưng con đường thì bắt đầu từ những việc rất nhỏ: hôm nay mình không để mắt kéo đi xem thứ độc hại, không để tai kéo đi nghe chuyện thị phi, không để lưỡi kéo đi nói lời cay độc. Mỗi lần ghìm được một cửa, là một lần ngựa thuần thêm một chút.
Cũng đừng đòi hỏi mình phải thuần hết ngay trong một ngày. Người nài ngựa không nài một buổi là xong. Có ngày ngựa ngoan, có ngày ngựa chứng. Mình cũng vậy, có ngày bình tĩnh cả ngày, có ngày mới sáng đã cáu. Không sao. Quan trọng là mình vẫn cầm cương, không buông tay. Buông tay thì ngựa chạy, cầm cương thì ngựa còn trong tầm mình.
Cuối ngày, hãy thử nhìn lại: hôm nay mắt mình đã thấy gì, tai mình đã nghe gì, miệng mình đã nói gì. Không cần phán xét nặng nề, chỉ cần thấy rõ. Thấy rõ là bước đầu của việc điều phục. Người thấy rõ mình đang giận thì đã khác người giận mà không biết mình giận. Cái thấy đó chính là người kỵ mã bắt đầu tỉnh.
Vậy nên, bài học của kệ 94 không phải là thành thánh ngay, mà là bắt đầu làm chủ. Làm chủ mắt mình, tai mình, lưỡi mình, thân mình và ý mình, từng chút một. Ngựa lành không phải tự nhiên mà lành. Nó lành vì có người ngày ngày kiên nhẫn luyện. Tâm mình cũng vậy. Luyện một ngày chưa thấy gì, luyện một tháng sẽ thấy khác, luyện một năm thì chính mình cũng ngạc nhiên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư