Bà Hoa năm nay sáu mươi tuổi. Mười năm trước, chồng bà mất. Từ đó đến nay, ngày nào bà cũng ngồi nhớ lại những chuyện cũ. Nhớ bữa cơm hai vợ chồng ăn cùng nhau. Nhớ lần ông đưa bà đi chợ. Nhớ cả những lần hai người cãi nhau. Bà nhớ nhiều đến mức quên cả hiện tại. Con cháu nói chuyện, bà không nghe. Cháu nội chạy đến ôm bà, bà cũng không để ý.
Có hôm, bà nói với con gái: mẹ chỉ mong được quay lại ngày xưa. Con gái bà nghe mà thương. Nhưng quay lại làm sao được? Quá khứ đã đi rồi. Người sống mãi trong quá khứ giống như người cứ nhìn vào gương chiếu hậu mà lái xe. Xe thì chạy về phía trước, mắt thì nhìn về phía sau. Sớm muộn gì cũng đâm vào đâu đó.
Kinh Trung Bộ có một bài kinh rất ngắn, gọi là Kinh Nhất Dạ Hiền Giả, nghĩa là bậc hiền sống trọn một đêm, một ngày. Bài kinh mở đầu bằng bốn câu kệ:
"Quá khứ không truy tìm, Tương lai không ước vọng. Quá khứ đã đoạn tận, Tương lai lại chưa đến, Chỉ có pháp hiện tại, Tuệ quán chính ở đây."
Dịch ra lời thường: đừng đuổi theo quá khứ, đừng mơ tưởng về tương lai. Quá khứ đã qua rồi, tương lai thì chưa tới. Chỉ có giây phút hiện tại là thật. Hãy nhìn rõ nó, sống trọn nó.
Bài kệ còn nói thêm: "Hôm nay nhiệt tâm làm, ai biết chết ngày mai?" Hôm nay hãy hết lòng làm việc của hôm nay, vì ai biết ngày mai mình còn sống hay không. Không phải để ta sợ hãi, mà để ta biết quý từng ngày.
Ngược lại với bà Hoa là anh Minh, một người trẻ. Anh không sống trong quá khứ, nhưng anh sống trong tương lai. Lúc nào anh cũng lo. Lo tháng sau tiền nhà, lo năm sau cưới vợ, lo mười năm nữa con cái học hành. Anh lo nhiều đến mức không ăn ngon, không ngủ yên. Hỏi anh hôm nay có gì vui, anh nói: để lo xong chuyện mai đã, rồi mới vui được. Nhưng chuyện mai thì bao giờ mới lo xong? Lo xong chuyện này, lại tới chuyện khác. Cả đời anh cứ hẹn niềm vui vào một ngày mai không bao giờ tới.
Bài kinh này nói với cả hai người. Với người tiếc quá khứ, kinh nói: quá khứ đã đoạn tận rồi, đuổi theo cũng không lấy lại được. Với người lo tương lai, kinh nói: tương lai lại chưa đến, ước vọng nhiều chỉ làm mệt mình. Cả hai đều bỏ quên một thứ duy nhất mình thật sự có, đó là hiện tại.
Sống trong hiện tại là sống như thế nào? Không phải là quên hết quá khứ, cũng không phải là không lo cho tương lai. Quá khứ là bài học, tương lai là kế hoạch. Nhưng bài học và kế hoạch chỉ có ích khi chúng giúp ta sống tốt hôm nay. Còn khi chúng làm ta quên mất hôm nay, thì chúng đã thành gánh nặng.
Bà Hoa có thể nhớ chồng, nhưng nhớ theo cách khác. Thay vì ngồi tiếc, bà có thể nấu món ông thích, kể cho cháu nghe về ông, sống tử tế như ông vẫn mong. Như vậy là ông vẫn ở trong hiện tại của bà, chứ không phải trong một quá khứ đã mất.
Anh Minh có thể lo cho tương lai, nhưng lo theo cách khác. Thay vì lo cả mười năm, anh chỉ cần làm tốt việc của hôm nay. Hôm nay làm việc đàng hoàng, tiết kiệm một ít, nói với vợ một câu tử tế. Tương lai tốt đẹp được xây bằng những ngày hôm nay như vậy, chứ không phải bằng lo lắng.
Có một cách tập rất đơn giản. Mỗi ngày, chọn một việc nhỏ và làm nó với toàn bộ sự chú ý. Ăn một bữa cơm mà chỉ biết mình đang ăn cơm. Rửa một chồng chén mà chỉ biết mình đang rửa chén. Nghe con nói chuyện mà chỉ biết mình đang nghe. Làm được như vậy, ta sẽ thấy hiện tại không hề nhạt nhẽo. Nó đầy ắp những điều nhỏ bé mà trước giờ ta bỏ qua.
Bài kinh gọi người sống được như vậy là "bậc an tịnh, trú đêm ngày không mệt mỏi". An tịnh là yên. Không mệt mỏi là vì không phải gánh cả quá khứ lẫn tương lai trên vai. Chỉ gánh một ngày thôi. Một ngày thì ai cũng gánh được.
Cho nên, nếu hôm nay ta đang buồn vì chuyện cũ, hay đang lo vì chuyện mai, hãy đọc lại bốn câu kệ này. Quá khứ không truy tìm. Tương lai không ước vọng. Chỉ có pháp hiện tại. Tuệ quán chính ở đây. Và bắt đầu lại từ việc nhỏ nhất trước mắt mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư