Có những ngày bạn thấy đời mình như ở cõi trời. Sáng dậy khỏe khoắn, công việc thuận lợi, người thương ở bên, ăn gì cũng ngon. Lại có những ngày, chỉ một câu nói của ai đó thôi mà lòng bạn như rơi xuống địa ngục. Giận dữ, đau đớn, không lối thoát. Cùng một con người, cùng một cuộc đời, sao có lúc lên cao, có lúc xuống thấp như vậy? Phật gọi sáu nấc lên xuống ấy là lục đạo, sáu cõi luân hồi.
Trong sách Mười Bài Giảng Về Thiền Vipassana, Tỳ kheo Thích Minh Tâm giảng rõ sáu cõi ấy là: chư thiên, người, a-tu-la, súc sanh, ngạ quỷ và địa ngục. Sáu cõi này là sáu nơi mà chúng sinh trôi lăn theo nghiệp của mình. Ở cõi trời thì sướng, ở cõi người thì vừa sướng vừa khổ, ở a-tu-la thì hay ganh đua đánh nhau, ở súc sanh thì sống theo bản năng, ở ngạ quỷ thì đói khát không bao giờ đủ, ở địa ngục thì khổ đau triền miên. Nghe thì xa xôi, như chuyện ở đâu đâu. Nhưng thật ra, sáu cõi này cũng là sáu trạng thái của tâm mình, ngay trong đời này.
Bạn thử nhìn lại một ngày của mình. Buổi sáng giúp đỡ một người lạ, lòng nhẹ nhàng, vui vẻ. Lúc ấy, tâm mình đang ở cõi trời. Buổi trưa nghe tin được tăng lương, mừng rỡ, muốn khoe với cả thế giới. Lúc ấy, tâm mình cũng đang ở cõi trời. Nhưng chiều về, thấy đồng nghiệp được khen còn mình thì không, lòng ghen tị nổi lên, muốn hơn thua. Lúc ấy, tâm mình đã rơi xuống cõi a-tu-la, cõi của những kẻ hay tranh đấu. Tối đến, giận vợ, giận con, đập bàn, quát tháo, không kìm được mình. Lúc ấy, tâm mình chẳng khác gì súc sanh, chỉ còn bản năng giận dữ.
Còn ngạ quỷ là gì? Là lúc mình tham mà không bao giờ thấy đủ. Có một rồi muốn hai. Có hai rồi muốn mười. Ăn no rồi vẫn thèm. Mua đủ rồi vẫn muốn mua thêm. Cái đói ấy không phải đói bụng, mà đói trong lòng. Nó không bao giờ được lấp đầy, vì càng ăn càng đói. Địa ngục là gì? Là lúc mình chìm trong đau khổ, không thấy lối ra. Mất người thương, làm ăn thất bại, bệnh tật kéo dài, ngày nào cũng như đêm đen. Lúc ấy, mình sống trong địa ngục ngay giữa đời này, không cần đợi kiếp sau.
Vậy thì luân hồi là gì? Luân hồi là cứ quay vòng như vậy. Hết lên cõi trời lại xuống địa ngục. Hết vui lại buồn, hết thương lại giận, hết hy vọng lại thất vọng. Quay mãi không dừng. Mình tưởng mình đang sống một đời, nhưng thật ra mình đang sống sáu đời trong một ngày, lên xuống liên tục theo tâm của mình. Ai làm chủ được tâm, người ấy bớt luân hồi. Ai để tâm dắt đi, người ấy quay mãi.
Phật dạy sáu cõi không phải để mình sợ. Phật dạy để mình thấy đường ra. Đường ra không phải là chạy trốn sang một cõi khác. Vì đi đâu, tâm mình cũng theo đó. Lên cõi trời rồi cũng sẽ hết phước mà rơi xuống. Xuống địa ngục rồi cũng có ngày hết tội mà đi lên. Cứ chạy như vậy thì không bao giờ hết khổ. Đường ra là ở ngay chỗ tâm mình. Khi tham nổi lên, biết mình đang tham. Khi giận nổi lên, biết mình đang giận. Biết như vậy, mình không còn là kẻ bị tâm dắt đi nữa. Mình là người đang nhìn tâm.
Tập nhỏ thôi. Mỗi tối, trước khi ngủ, bạn ngồi lại năm phút. Nhớ lại một ngày đã qua. Hôm nay mình đã ở cõi nào nhiều nhất? Buổi sáng vui như cõi trời, hay buổi chiều giận như a-tu-la? Lúc nào mình tham như ngạ quỷ, lúc nào mình khổ như địa ngục? Chỉ cần nhìn cho rõ, không cần trách mình. Nhìn rõ là đã bắt đầu ra khỏi vòng quay. Vì người đang quay thì không biết mình đang quay. Người biết mình đang quay thì đã đặt một chân ra ngoài. Sáu cõi luân hồi, nói cho cùng, cũng chỉ là sáu trạng thái của một cái tâm. Hiểu được tâm, mình hiểu được lục đạo. Hiểu được lục đạo, mình mới biết đường đi ra.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư