Có một buổi chiều, sau một ngày dài ồn ào, tôi về nhà, tắt điện thoại, ngồi xuống ghế. Nhà yên. Không tiếng xe, không tiếng người, không tin nhắn. Chỉ có tiếng quạt quay nhè nhẹ. Tôi ngồi đó, thở ra một hơi dài, và bỗng thấy lòng mình nhẹ đi. Không phải vui vì được cái gì, mà vui vì không còn phải chạy theo cái gì nữa. Cái cảm giác đó, nhà Phật có một chữ rất đẹp để gọi: tịch diệt.
Tịch diệt là gì? Tịch là lặng, diệt là dứt. Tịch diệt là sự lặng yên khi mọi sinh diệt đã dứt. Sách Giáo Khoa Phật Học kể một câu chuyện rất hay về hai chữ này. Trong đời quá khứ, lúc đức Thế Tôn còn tu tập, chưa thành Phật, có một lần trời Đế Thích hóa làm một con quỷ la sát, nói cho Ngài nửa bài kệ: Chư hành vô thường, thị sinh diệt pháp. Nghĩa là: các hành là vô thường, đều là pháp sinh diệt. Ngài nghe xong liền xin quỷ la sát nói cho nghe hết bài kệ.
Quỷ la sát bảo: Ta lấy thịt người làm thức ăn. Nếu ngươi có thể đưa thân ngươi cho ta ăn thì ta mới nói tiếp. Ngài hứa chịu. Quỷ bèn nói tiếp: Sinh diệt diệt dĩ, tịch diệt vi lạc. Nghĩa là: khi sự sinh diệt đã chấm dứt thì cảnh giới tịch diệt là niềm vui. Nghe xong, Ngài liền leo lên cây cao, tự gieo mình xuống đất. Lúc bấy giờ quỷ la sát hiện lại nguyên hình là trời Đế Thích, ẵm Ngài để xuống đất, rồi ca ngợi và đảnh lễ Ngài.
Câu chuyện nghe thì rùng rợn, nhưng ý thì rõ ràng. Một câu kinh hay, đáng giá bằng cả thân mạng. Vì sao? Vì nửa bài kệ đầu chỉ nói một nửa sự thật: mọi thứ đều sinh diệt. Biết như vậy thì buồn, vì cái gì cũng mất. Nửa bài kệ sau mới nói hết: sinh diệt mà dứt rồi, thì tịch diệt là vui. Vui không phải vì được thêm cái gì, mà vì hết bị sinh diệt kéo đi. Người chưa nghe nửa sau thì chỉ thấy đời là khổ. Người nghe hết cả bài thì thấy: khổ có đường ra, đường ra chính là tịch diệt.
Vậy tịch diệt có phải là chết không? Không phải. Chết là thân hoại, tâm vẫn còn bị nghiệp lôi đi, vẫn sinh trở lại. Tịch diệt là tâm dứt hẳn sự sinh diệt, không còn bị tham sân si lôi kéo nữa. Người đạt tịch diệt vẫn sống, vẫn ăn, vẫn đi, vẫn nói chuyện, nhưng trong lòng không còn sóng. Giống như mặt biển sau bão: sóng đã lặng, nước trong veo, trời xanh phản chiếu xuống. Biển vẫn là biển, nhưng không còn bão.
Người đời như mình có nếm được chút tịch diệt nào không? Có, dù chỉ là chút ít. Mỗi lần mình buông được một nỗi lo, lòng mình lặng đi một chút, đó là một chút tịch diệt. Mỗi lần mình tha thứ cho một người, hận thù dứt đi, lòng mình nhẹ đi, đó là một chút tịch diệt. Mỗi lần mình ngồi yên, không thèm muốn gì, không giận ai, không lo gì, chỉ thở và biết mình đang thở, đó là một chút tịch diệt. Tịch diệt không ở đâu xa, nó ở ngay trong những khoảnh khắc lòng mình lặng.
Nhưng cũng phải nói thật: cái lặng của người đời thường chỉ là lặng tạm. Hết buổi chiều yên tĩnh, sáng mai ra đường, xe cộ, công việc, người ta nói một câu khó nghe, là sóng lại nổi lên. Vì sao? Vì sinh diệt chưa dứt hẳn. Tham còn, sân còn, si còn, thì sóng còn. Tịch diệt thật là khi gốc rễ của sinh diệt đã dứt, không còn nổi sóng nữa. Muốn vậy thì phải tu, phải trừ tham sân si, không phải chỉ ngồi yên một buổi chiều là đủ.
Tuy vậy, những khoảnh khắc lặng tạm cũng rất quý. Chúng cho mình nếm thử mùi vị của tịch diệt, để mình biết đường mà đi. Người chưa bao giờ nếm vị lặng thì không biết tu để làm gì. Người đã nếm một lần thì sẽ muốn nếm nữa, và sẽ đi tìm con đường để lặng lâu hơn. Giống như người khát nước, uống được một ngụm nước mát thì sẽ đi tìm giếng. Khoảnh khắc lặng của mình chính là ngụm nước mát đó.
Có người sợ tịch diệt, tưởng đó là sự trống rỗng, là không còn gì. Nhưng kinh dạy ngược lại: tịch diệt là niềm vui. Vui lớn nhất, vui bền nhất. Vui của được tiền, được khen, được yêu, là vui của sinh diệt: có rồi mất, mất rồi khổ. Vui của tịch diệt là vui của không còn mất mát, vì không còn gì để mất. Không phải vui cười ha hả, mà là vui lặng, vui sâu, vui của người đã về đến nhà sau một chuyến đi dài.
Buổi chiều hôm đó, tôi ngồi trong nhà yên, thở ra một hơi dài. Tôi nhớ đến câu kệ: Sinh diệt diệt dĩ, tịch diệt vi lạc. Khi sự sinh diệt đã chấm dứt thì cảnh giới tịch diệt là niềm vui. Tôi chưa đạt được tịch diệt, nhưng tôi đã nếm được một chút vị của nó. Và chỉ một chút đó thôi, cũng đủ để tôi biết: con đường tu là có thật, niềm vui ở cuối con đường là có thật. Mình cứ đi, từng bước một, lặng dần, lặng dần, rồi sẽ tới.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư