🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Lời nói trong nhà: chánh ngữ bắt đầu từ bữa cơm

Hiểu kinh dễ dàng · 7 phút đọc

Bữa cơm tối hôm ấy, cả nhà đang ăn vui vẻ. Đứa con trai kể chuyện ở trường, nói hơi to, làm đổ chén canh. Người cha buột miệng: sao lúc nào mày cũng hậu đậu vậy? Chỉ một câu thôi. Mâm cơm im bặt. Đứa nhỏ cúi mặt, vành cơm cũng chẳng buồn ăn. Người mẹ nhìn chồng, thở dài. Một câu nói, cả bữa cơm nguội đi. Ai trong chúng ta cũng từng ở trong cảnh ấy, khi là người nói, khi là người nghe.

Lời nói lạ lắm. Nó không có hình, không cầm nắm được, mà sức nặng của nó thì ai cũng cảm nhận được. Một lời khen đúng lúc có thể làm người ta vui cả ngày. Một lời chê cay độc có thể làm người ta nhớ cả đời. Trong nhà, lời nói càng có sức nặng, vì người nghe là người thương mình nhất. Ngoài đường, người ta chê một câu, ta còn quên được. Trong nhà, một câu nặng, ta mang theo vào cả giấc ngủ.

Trong con đường tám nhánh mà Đức Phật dạy, có một nhánh gọi là chánh ngữ. Chánh ngữ là nói những điều đúng với sự thật, đúng với lẽ phải. Nghe qua tưởng chỉ là chuyện không nói dối. Nhưng chánh ngữ rộng hơn nhiều. Nói cho dễ hiểu, chánh ngữ là lời nói mà nói ra, người nghe thấy nhẹ lòng, mình cũng thấy nhẹ lòng. Còn lời nói mà nói ra xong, nhà cửa nặng nề, lòng mình cũng nặng nề, thì lời ấy chưa phải chánh ngữ.

Người xưa chia lời nói sai thành bốn kiểu. Thứ nhất là nói dối, nói sai sự thật. Thứ hai là nói hai lưỡi, chỗ này nói một đằng, chỗ kia nói một nẻo, làm người ta nghi kỵ nhau. Thứ ba là nói lời ác, chửi rủa, mắng nhiếc, nói cho người ta đau. Thứ tư là nói lời phù phiếm, nói cho sướng miệng mà chẳng ích gì. Bốn kiểu này, thử ngẫm lại, trong nhà mình có kiểu nào quen miệng không? Nhiều nhà không nói dối, nhưng lại quen nói lời ác mỗi khi bực. Nhiều người không chửi ai, nhưng lại quen nói đùa quá trớn, nói mãi thành lời làm người khác tổn thương.

Chánh ngữ được dạy là bước đầu tiên trên con đường tu sửa. Vì sao lại bắt đầu từ lời nói? Vì lời nói là thứ dễ thấy nhất. Ý nghĩ thì kín, hành động thì đôi khi khó kìm, nhưng lời nói thì ngay trước miệng. Sửa được lời nói, tức là đã tập được sự tỉnh táo. Mỗi lần sắp nói, dừng lại một nhịp, tự hỏi: lời này có thật không, có cần nói không, nói ra có làm ai đau không. Chỉ một nhịp dừng ấy thôi, nhiều câu nặng đã không kịp thốt ra.

Trong nhà, chánh ngữ còn có một người bạn thân là ái ngữ, tức là lời nói dịu dàng, thương yêu. Ái ngữ không phải là nói ngọt giả tạo. Ái ngữ là nói thật nhưng nói bằng lòng thương. Cùng một ý, nói khác đi thì khác hẳn. Thay vì nói sao lúc nào mày cũng hậu đậu vậy, có thể nói: con làm đổ rồi, không sao, mình lau đi, lần sau con để chén xa ra một chút nhé. Ý vẫn là ý đó, nhưng người nghe không còn cảm thấy mình bị kết tội. Đứa trẻ không còn cúi mặt. Bữa cơm vẫn ấm.

Có người sẽ nói: trong nhà với nhau, cần gì phải giữ kẽ. Đúng là trong nhà không cần khách sáo. Nhưng không giữ kẽ không có nghĩa là nói sao cũng được. Chính vì là người nhà, lời nói mới càng cần cẩn thận. Người ngoài chê ta, ta còn có thể bỏ đi. Người nhà chê ta, ta không bỏ đi đâu được. Vết thương trong nhà khó lành hơn vết thương ngoài đường, vì nó chạm đúng chỗ mềm nhất.

Tập chánh ngữ không cần đợi đến lúc lên chùa hay ngồi thiền. Bắt đầu ngay ở bữa cơm tối nay. Khi con kể chuyện, nghe hết câu rồi hãy nói. Khi vợ chồng bất đồng, nói ý của mình, đừng nói về con người của nhau. Đừng nói anh lúc nào cũng vậy, em lúc nào cũng vậy. Chữ lúc nào cũng vậy nghe nhẹ mà nặng, vì nó biến một lỗi nhỏ thành cả con người. Nói về việc thôi, đừng nói về người.

Một gia đình mà mỗi người đều tập nói lời lành, nhà ấy tự nhiên ấm. Không phải ấm vì giàu sang. Ấm vì không ai sợ bị mắng khi mở miệng. Con cái dám kể chuyện trường lớp. Vợ chồng dám nói điều mình nghĩ. Người già dám nói điều mình lo. Cả nhà ăn cơm mà lòng nhẹ, đó là hạnh phúc rất thật, không cần tìm đâu xa.

Tối nay, khi ngồi vào mâm cơm, thử nhớ một điều thôi: lời nói là hạt giống. Gieo lời lành thì gặt không khí lành. Một câu nói dịu dàng trong bữa cơm có thể không thay đổi cả đời người, nhưng nó thay đổi được buổi tối hôm nay. Và nhiều buổi tối như vậy gom lại, thành một mái nhà. Chánh ngữ bắt đầu từ đó, từ bữa cơm, từ người thân nhất, từ một câu nói mà ta chọn nói cho tử tế.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Phật Giáo (Trần Trọng Kim) — trang 31: Chánh ngữ là nói những điều đúng chân lý, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác.
• Phật Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — trang 263: Chánh ngữ đứng đầu trong Tứ giới của Bát chánh đạo, bước đầu tiên trên con đường tu hạnh.
• Đạo Bụt Nguyên Chất (Thích Nhất Hạnh) — trang 79: Phải thực tập chánh ngữ, ái ngữ.
Bài liên quanThọ uẩn: cảm giác đến rồi đi như khách qua nhàVô minh: mắt xích đầu tiên của vòng luân hồiGiữ giới giữa đời thường: năm điều nhỏ mà khó