Có những lúc mình ngồi yên, nhắm mắt lại, và bỗng thấy lạ. Không còn nghe tiếng xe ngoài đường rõ như trước. Không còn thấy hình ảnh gì trước mắt. Chỉ còn một cảm giác trống trải, nhẹ nhõm. Có người sợ cảm giác ấy. Có người lại thích. Nhưng ít ai biết rằng trong thiền định, cảm giác vượt khỏi hình sắc ấy có cả một con đường dài để đi.
Con đường ấy gọi là tứ vô sắc định. Bốn tầng định vượt khỏi hình sắc. Trong kinh Trung A Hàm, khi giảng về các tầng thiền, có ghi rõ: bốn sắc giới thiền, bốn vô lượng tâm và bốn vô sắc định. Nghĩa là sau khi tâm đã lắng xuống qua bốn tầng thiền có hình sắc, người tu còn đi tiếp vào bốn tầng không còn hình sắc nữa.
Bốn tầng ấy là: không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ và phi tưởng phi phi tưởng xứ. Tên nghe rất khó. Nhưng hãy hiểu từ từ, từng tầng một.
Tầng thứ nhất là không vô biên xứ. Vô biên nghĩa là không có biên giới. Hành giả ngồi thiền, vượt qua mọi hình sắc, chỉ còn cảm nhận một không gian trống rỗng, mênh mông, không bờ bến. Không còn cái bàn, cái ghế, căn phòng. Chỉ còn hư không. Trong kinh có kể, chính Đức Phật trước khi thành đạo cũng từng chứng đắc tầng định này, lúc đầu Ngài không cảm thấy hứng khởi với nó. Vì sao, lát nữa sẽ rõ.
Tầng thứ hai là thức vô biên xứ. Khi không gian đã mênh mông, hành giả nhận ra: cái biết không gian ấy cũng mênh mông không kém. Thức, tức là cái biết, cũng vô biên. Không còn phân biệt đâu là trong, đâu là ngoài. Chỉ còn cái biết lan tỏa.
Tầng thứ ba là vô sở hữu xứ. Sở hữu nghĩa là có, là sở hữu. Vô sở hữu nghĩa là không có gì cả. Hành giả vượt qua cả thức vô biên xứ, nghĩ rằng: không có vật gì. Trong giảng giải kinh Trung Bộ có ghi rõ: ở vô sắc định, hành giả vượt qua thức vô biên xứ, nghĩ rằng không có vật gì, thì liền chứng và trú vô sở hữu tâm giải thoát. Lúc ấy, ngay cả cái biết cũng được buông xuống. Chỉ còn một cảm giác: không có gì.
Tầng thứ tư là phi tưởng phi phi tưởng xứ. Tưởng là suy nghĩ, là tri giác. Phi tưởng phi phi tưởng nghĩa là chẳng phải có tưởng, mà cũng chẳng phải không có tưởng. Đây là tầng tế nhị nhất. Tâm đã lặng đến mức gần như không còn hoạt động, nhưng vẫn còn một chút biết rất vi tế. Không thể nói là có, cũng không thể nói là không.
Nghe đến đây, nhiều người sẽ hỏi: tu đến những tầng cao như vậy để làm gì. Đã vượt khỏi hình sắc, đã không còn gì, thì có ích gì cho đời sống.
Câu trả lời nằm ở chỗ: bốn vô sắc định là nơi tập buông. Người thường bám vào hình sắc. Mình bám vào nhà cửa, tiền bạc, thân thể, danh tiếng. Những thứ đó đều có hình, có sắc. Tu bốn tầng thiền sắc giới là tập buông bớt hình sắc thô. Tu bốn vô sắc định là tập buông cả những thứ vi tế hơn: không gian, cái biết, cảm giác có, cảm giác không.
Trong sách Đạo Bụt Nguyên Chất có một câu rất hay về bốn cõi này: Ở đó không có những thú vui nặng nề như trong cõi dục hay cõi sắc, nhưng mình cũng không bị vướng vào. Nghĩa là người ở trong định vô sắc không còn bị những thú vui nặng nề lôi kéo. Nhưng câu ấy cũng ngầm nhắc: nếu chỉ dừng ở đó, chưa phải là giải thoát.
Vì sao Đức Phật không hứng khởi khi chứng đắc không vô biên xứ định. Vì định dù cao đến đâu, nếu chỉ là định, thì khi xuất định, phiền não vẫn còn đó. Định như một viên thuốc ngủ. Uống vào thì yên. Hết thuốc thì tỉnh lại, mọi chuyện vẫn y nguyên. Giải thoát thật sự cần thêm tuệ, cái thấy rõ bản chất của mọi sự.
Vậy người mới học Phật có cần tu vô sắc định không. Câu trả lời là: chưa cần leo lên tầng cao. Nhưng cần hiểu hướng đi. Hướng đi là buông dần. Hôm nay, buông một món đồ không cần thiết. Ngày mai, buông một lời hơn thua. Ngày kia, buông một ý nghĩ cố chấp. Mỗi lần buông là một lần tập vượt khỏi hình sắc.
Ngồi yên một lúc, nhắm mắt lại. Thấy hình sắc tan đi. Thấy âm thanh xa dần. Chỉ còn hơi thở. Rồi thấy cả hơi thở cũng nhẹ đi. Lúc ấy, mình đang chạm vào mép ngoài của con đường vô sắc. Không cần đi hết bốn tầng ngay. Chỉ cần biết: phía trước còn một con đường, và con đường ấy đi về phía nhẹ nhàng, trống trải, không còn gì để bám. Đi đến cuối con đường, cộng thêm tuệ giác, mới thật sự là giải thoát.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư