🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Hiểu kinh dễ dàng

Duyên khởi là gì — mọi thứ nương nhau mà có

Hiểu kinh dễ dàng · 7 phút đọc

Nhìn ly nước trên bàn, mình tưởng nó chỉ là một ly nước. Nhưng ly nước đó có được là nhờ bao nhiêu thứ: nước từ giếng, ly từ cát nung, người làm ly, người gánh nước, người đặt ly lên bàn. Bớt đi một thứ, ly nước không còn như bây giờ. Nhìn hạt lúa ngoài đồng cũng vậy: có nắng, có mưa, có đất, có người gieo, người chăm, thì mới có hạt lúa. Không có thứ nào tự một mình mà có. Cái gì cũng nhờ cái khác mà có. Đó là ý chính của duyên khởi.

Duyên khởi là một chữ Phật học nghe hơi khó, nhưng ý thì rất gần gũi. Duyên là điều kiện, là sự giúp đỡ, là cái nương tựa. Khởi là sinh ra, là có mặt. Duyên khởi nghĩa là mọi thứ có mặt là nhờ nhiều điều kiện hợp lại, chứ không có cái nào tự nhiên mà có, cũng không có cái nào tồn tại một mình, tách rời khỏi mọi thứ khác. Cái bàn nhờ gỗ mà có. Gỗ nhờ cây mà có. Cây nhờ đất, nước, nắng mà có. Cứ truy như vậy, sẽ thấy không có điểm dừng. Mọi thứ nối nhau như một tấm lưới.

Trong sách Phật Giáo của Trần Trọng Kim có ghi lại chuỗi mười hai mắt xích mà đức Phật đã dạy, gọi là thập nhị nhân duyên. Chuỗi đó bắt đầu từ vô minh, rồi đến hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Đọc qua thì thấy dài và khó nhớ. Nhưng nói bằng lời thường thì chuỗi đó kể một câu chuyện rất quen: vì không thấy rõ sự thật nên mình hành động theo thói quen. Vì hành động theo thói quen nên mình phân biệt, bám víu. Vì bám víu nên mình khổ. Khổ rồi lại càng không thấy rõ. Cứ vậy mà quay vòng, hết vòng này tới vòng khác.

Lấy một ví dụ đời thường cho dễ thấy. Có người nghe một câu nói không vừa ý. Vì không thấy rõ rằng câu nói đó chỉ là âm thanh đến rồi đi, nên trong lòng khởi lên khó chịu. Khó chịu rồi thì nghĩ: người này ghét mình. Nghĩ vậy rồi thì buồn, giận. Giận rồi thì nói lại một câu nặng. Nói xong thì hối hận, lo lắng, mất ngủ. Một câu nói nhỏ, qua mấy mắt xích, thành ra cả một đêm không ngủ được. Đó là duyên khởi trong đời sống: cái này có thì cái kia có. Cái này sinh thì cái kia sinh. Không có cái nào tự nhiên mà khổ, mà khổ là do nhiều điều kiện hợp lại.

Hiểu duyên khởi có một cái lợi rất lớn: mình bớt đổ lỗi cho một thứ duy nhất. Chuyện xấu xảy ra, mình hay tìm một thủ phạm: tại người này, tại số mình, tại hoàn cảnh. Nhưng nhìn theo duyên khởi, chuyện gì cũng do nhiều điều kiện hợp lại. Không có một thủ phạm duy nhất. Mà cũng nhờ vậy, mình không còn thấy bế tắc. Vì nếu khổ do nhiều điều kiện hợp lại, thì chỉ cần đổi một điều kiện, cả chuỗi đã đổi. Không đổi được người khác, thì đổi cách mình nghe. Không đổi được chuyện đã xảy ra, thì đổi cách mình nghĩ về nó. Một mắt xích đổi, cả vòng tròn đổi theo.

Cũng nhờ duyên khởi mà mình thấy rõ: không có cái tôi đứng riêng một mình. Mình là ai? Là thân này, nhờ cơm gạo của cha mẹ, nhờ thầy cô dạy dỗ, nhờ bạn bè giúp đỡ, nhờ bao nhiêu người xa lạ làm ra áo mặc, thuốc uống, đường đi. Bớt đi những thứ đó, mình không còn là mình như bây giờ. Hiểu vậy, lòng tự nhiên bớt kiêu ngạo, bớt cho rằng mình giỏi là do mình giỏi. Và cũng bớt tự ti, vì mình không xấu là do mình xấu một mình. Mọi thứ đều nương nhau mà có, thì mình cũng nương mọi người mà sống.

Vậy thực hành duyên khởi trong đời thường như thế nào? Rất đơn giản: khi khổ, hãy hỏi: cái khổ này do những điều kiện nào hợp lại? Khi vui, cũng hỏi: cái vui này nhờ những gì mà có? Hỏi vậy không phải để phân tích cho mệt, mà để thấy rõ: không có gì là chắc chắn, vĩnh viễn, tự có một mình. Thấy rõ rồi, tự nhiên bớt bám. Bớt bám vào vui thì vui mất cũng không hụt hẫng. Bớt bám vào buồn thì buồn đến cũng không đè mình xuống quá lâu. Đó là con đường mà chuỗi mười hai nhân duyên chỉ ra: muốn hết khổ, không phải đánh nhau với khổ, mà là thấy rõ các điều kiện làm ra khổ, rồi gỡ từng điều kiện một.

Duyên khởi nghe thì là triết lý cao siêu, nhưng thật ra là cách nhìn rất thực tế về đời sống. Cái gì cũng có nguyên nhân, có điều kiện. Không có gì tự nhiên mà đến, cũng không có gì tự nhiên mà đi. Hiểu được vậy, mình sống cẩn thận hơn với những điều kiện mình đang tạo ra mỗi ngày: một lời nói, một suy nghĩ, một thói quen. Vì hôm nay mình gieo điều kiện gì, ngày mai mình sẽ gặp quả của điều kiện đó. Gieo điều kiện lành, gặp quả lành. Đó là toàn bộ ý nghĩa của duyên khởi, nói gọn trong một câu: mọi thứ nương nhau mà có, và mình cũng là một phần trong đó.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Phật Giáo (Trần Trọng Kim), tr. 60 — "vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thụ, thụ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, sinh duyên lão tử"
Bài liên quanNgũ uẩn là gì — thân tâm mình gồm những gìVô thường là gì — thấy rõ để bớt sợ mấtQuán thọ trong Tứ Niệm Xứ: vui buồn đến rồi đi