Có người hỏi: tôi là ai? Nghe thì đơn giản, mà trả lời thì khó. Tôi là cái tên cha mẹ đặt? Tôi là cái thân này? Tôi là những suy nghĩ trong đầu? Tôi là những kỷ niệm đã qua? Hỏi vậy rồi mới thấy, cái gọi là tôi không dễ chỉ ra. Chỉ vào tay thì tay là tay, không phải tôi. Chỉ vào đầu thì đầu là đầu, không phải tôi. Vậy tôi ở đâu? Đức Phật trả lời câu hỏi này bằng một cách rất thực tế: cái mà mình gọi là tôi, thật ra gồm năm thứ hợp lại. Năm thứ đó gọi là ngũ uẩn.
Ngũ là năm. Uẩn là nhóm, là đống, là những thứ chất lại với nhau. Ngũ uẩn là năm nhóm hợp thành con người mình. Sách giảng có nói rất gọn: ngũ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Năm chữ này nghe thì lạ, nhưng nói bằng lời thường thì ai cũng hiểu, vì năm thứ đó ngày nào mình cũng sống với nó.
Sắc là cái thân này. Thân gồm thịt, xương, da, tóc, mắt, tai, mũi, lưỡi. Thân là phần thấy được, sờ được, nặng nhẹ, nóng lạnh. Sáng dậy, thân mỏi thì biết mỏi. Đói thì biết đói. Đau thì biết đau. Đó là sắc. Sắc thay đổi từng ngày: trẻ rồi già, khỏe rồi yếu, mập rồi ốm. Thân không bao giờ đứng yên một chỗ. Ai cũng biết vậy, nhưng ít ai để ý rằng cái thân mình bám víu nhiều nhất lại là thứ đổi thay nhanh nhất.
Thọ là cảm giác. Dễ chịu, khó chịu, hoặc không dễ chịu cũng không khó chịu. Ăn món ngon thì dễ chịu. Nghe câu chê thì khó chịu. Ngồi yên không có gì xảy ra thì cảm giác bình thường. Cảm giác đến rồi đi rất nhanh. Vui được một lúc, buồn được một lúc. Nhưng mình hay tưởng cảm giác là mãi mãi. Đang vui thì tưởng sẽ vui hoài. Đang buồn thì tưởng sẽ buồn hoài. Thật ra, cảm giác nào cũng chỉ là một cơn sóng, lên rồi xuống.
Tưởng là cái nhớ, cái nhận ra, cái đặt tên. Nhìn thấy một người, mình nhận ra: à, người quen. Nghe một mùi, mình nhớ: à, mùi cơm nhà ngày xưa. Tưởng giúp mình sống, vì không có tưởng thì không nhận ra ai, không nhớ đường về nhà. Nhưng tưởng cũng hay lừa mình. Nhìn người ta cau mày, mình tưởng người ta ghét mình, trong khi người ta chỉ đang đau đầu. Một cái tưởng sai, kéo theo cả một chuỗi buồn giận.
Hành là ý muốn, là thói quen, là những thúc đẩy trong lòng. Muốn ăn, muốn ngủ, muốn nói, muốn im. Muốn làm việc này, muốn tránh việc kia. Có những muốn rất rõ, có những muốn rất mờ, chỉ thấy lòng bứt rứt mà không biết muốn gì. Hành là phần khó thấy nhất, vì nó chạy ngầm dưới mọi cảm giác và suy nghĩ. Nhưng nó lại là phần quyết định nhiều nhất, vì muốn cái gì thì mình làm cái đó, làm hoài thành thói quen, thói quen thành tính cách.
Thức là cái biết. Mắt thấy thì biết thấy. Tai nghe thì biết nghe. Đầu nghĩ thì biết nghĩ. Thức giống như ánh đèn, chiếu tới đâu thì biết tới đó. Không có thức thì mọi thứ khác có cũng như không, vì không ai biết nó đang có. Nhưng thức cũng chỉ là một phần trong năm phần, không phải là ông chủ của bốn phần kia. Thức biết thân đau, biết lòng buồn, biết ý muốn, nhưng thức không làm ra thân, không làm ra buồn, không làm ra muốn.
Năm thứ này hợp lại, mình gọi là tôi. Nhưng tìm kỹ trong năm thứ, không có thứ nào là tôi riêng biệt. Thân thì thay đổi. Cảm giác thì đến đi. Tưởng thì lúc đúng lúc sai. Ý muốn thì nay thế này mai thế khác. Cái biết thì lúc có lúc không. Không có cái tôi nào đứng riêng ngoài năm thứ này. Hiểu vậy không phải để buồn, mà để nhẹ. Vì nếu cái tôi chỉ là năm thứ hợp lại, thì mình không cần phải bảo vệ nó bằng mọi giá. Thân đau thì chăm thân. Lòng buồn thì nhìn buồn. Ý muốn sai thì sửa muốn. Mỗi thứ một việc, không cần gánh cả một cái tôi nặng nề lên vai.
Sách giảng có nói một câu đáng nhớ: vì chấp chặt vào năm uẩn này mà không thấy rõ, nên con người cứ tiếp tục khổ và tiếp tục sinh tử. Chấp chặt nghĩa là gì? Nghĩa là tưởng thân này là tôi mãi mãi, tưởng cảm giác này là tôi, tưởng ý muốn này là tôi. Tưởng vậy rồi thì thân già là tôi già, cảm giác buồn là tôi buồn, ý muốn không được là tôi thất bại. Tất cả dồn lên một cái tôi, nặng quá, khổ quá. Thấy rõ năm uẩn rồi, tự nhiên nhẹ đi: thân già là thân già, không phải tôi mất mát. Cảm giác buồn là cảm giác buồn, đến rồi đi, không phải tôi là người buồn mãi mãi.
Thực hành với ngũ uẩn cũng rất đời thường. Khi buồn, hãy hỏi: mình đang buồn ở phần nào? Thân có mệt không? Cảm giác đang khó chịu ra sao? Mình đang tưởng tượng điều gì? Ý muốn nào đang không được thỏa? Cái biết của mình đang thấy gì? Hỏi vậy, cái buồn to đùng tự nhiên tách ra thành năm phần nhỏ, mỗi phần đều có thể nhìn rõ và xử lý được. Thân mệt thì nghỉ. Cảm giác khó chịu thì để nó qua. Tưởng sai thì sửa. Ý muốn quá đáng thì bớt. Đó là cách dùng ngũ uẩn để sống nhẹ hơn, mỗi ngày một chút.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư