Có người chê mình một câu buổi sáng, cả ngày hôm đó mình khó chịu. Ăn không ngon, làm không xong, gặp ai cũng muốn cáu. Có người khen mình một câu, cả ngày hôm đó mình vui. Đi đường cũng thấy nhẹ, làm việc cũng thấy nhanh. Một câu nói thôi, mà lái cả ngày của mình. Lạ không? Lạ, mà thật. Vì cảm giác của mình mạnh hơn mình tưởng. Nó không chỉ là cảm giác, nó còn kéo theo suy nghĩ, lời nói, hành động. Cảm giác vui thì mình nói lời dễ nghe. Cảm giác khó chịu thì mình nói lời nặng. Cảm giác lái mình, mà mình không hay.
Trong Tứ Niệm Xứ, đức Phật dạy bốn cách quán chiếu: quán thân, quán thọ, quán tâm, quán pháp. Quán thọ là cách thứ hai, là nhìn cho rõ cảm giác của mình. Thọ là cảm giác: dễ chịu, khó chịu, hoặc không dễ chịu cũng không khó chịu. Ba loại cảm giác đó, ngày nào mình cũng gặp. Ăn ngon là dễ chịu. Đau lưng là khó chịu. Ngồi yên không có gì là bình thường. Nhưng mình ít khi nhìn chúng cho rõ. Mình chỉ chạy theo chúng: dễ chịu thì giữ, khó chịu thì đẩy, bình thường thì chán, tìm cái khác cho vui.
Kinh Trung A-hàm có ghi lại lời dạy về quán thọ, rất rõ ràng. Dù cảm giác nào đến, lạc hay khổ, hay không khổ không lạc, người tu đều quán cảm giác đó là vô thường. Quán sự lên xuống của nó. Quán sự không tham đắm vào nó. Quán sự dứt bỏ nó. Quán sự buông xả nó. Làm vậy rồi thì không còn bám víu vào thế gian này nữa. Không còn bám víu thì không còn sợ hãi. Không sợ hãi thì tâm được an. Nghe thì dài, nhưng ý thì gọn: cảm giác nào cũng chỉ là cảm giác, đến rồi đi, không phải là mình, không cần bám.
Kinh còn đưa một ví dụ rất hay: cây chuối. Có người đốn cây chuối, xẻ ra thành mười phần, rồi trăm phần, vạch từng sợi ra mà tìm. Tìm hoài không thấy lõi. Cây chuối không có lõi. Cảm giác cũng vậy. Bóc nó ra mà xem, nó không có cái gì chắc chắn bên trong. Cảm giác vui, bóc ra xem, chỉ thấy một chút dễ chịu rồi hết. Cảm giác buồn, bóc ra xem, chỉ thấy một chút khó chịu rồi hết. Không có cái lõi nào gọi là vui mãi mãi hay buồn mãi mãi. Hiểu vậy, mình bớt sợ cảm giác của chính mình.
Quán thọ trong đời thường làm sao? Rất đơn giản, chỉ có ba bước. Bước một: đặt tên cho cảm giác. Đang khó chịu thì nói thầm trong lòng: đây là khó chịu. Đang vui thì nói: đây là vui. Đặt tên xong, cảm giác tự nhiên nhỏ lại một chút. Vì lúc chưa đặt tên, cảm giác là cả một đám mây mù, mình không biết nó là gì, chỉ thấy ngột ngạt. Đặt tên rồi, nó thành một thứ cụ thể, mình nhìn được nó. Bước hai: xem nó lên xuống. Cảm giác nào cũng lên xuống, không đứng yên. Khó chịu lúc đầu mạnh, một lúc sau nhẹ đi, rồi lại mạnh lên, rồi lại nhẹ. Nhìn nó lên xuống vài lần, mình sẽ thấy nó không phải là một tảng đá, mà là một con sóng. Bước ba: đừng vội làm gì theo cảm giác. Khó chịu thì đừng nói ngay. Vui quá thì đừng hứa ngay. Đợi cảm giác qua một nhịp rồi hãy quyết.
Nhiều người nhầm quán thọ với việc đè nén cảm giác. Không phải. Quán thọ không bảo mình đừng buồn, đừng vui, đừng giận. Cảm giác đến thì cứ để nó đến. Buồn thì biết mình đang buồn. Giận thì biết mình đang giận. Biết rõ như vậy là đủ. Không cần phải xua nó đi, cũng không cần phải chạy theo nó. Giống như ngồi bên bờ sông xem nước chảy: nước cứ chảy, mình cứ ngồi xem. Mình không nhảy xuống sông, cũng không cố chặn dòng nước. Cảm giác cũng là một dòng nước như vậy. Xem nó, không phải làm gì với nó.
Cái khó nhất của quán thọ là lúc cảm giác mạnh. Lúc bị chê trước mặt nhiều người, khó chịu dâng lên rất nhanh, tay run, mặt nóng, miệng muốn đáp trả ngay. Lúc đó mà nhớ đặt tên cho cảm giác thì giỏi lắm rồi. Đặt tên xong, cảm giác vẫn còn đó, nhưng mình đã có một khoảng cách nhỏ với nó. Khoảng cách nhỏ đó đủ để mình không nói ra lời mà sau này phải hối hận. Người tu lâu thì khoảng cách đó lớn dần. Cảm giác đến, họ thấy nó đến, họ không bị nó cuốn đi. Không phải vì họ không có cảm giác, mà vì họ đã quen nhìn cảm giác, thay vì sống trong cảm giác.
Quán thọ còn giúp mình hiểu người khác hơn. Khi người ta cáu với mình, mình hay nghĩ người ta ghét mình. Nhưng nếu biết quán thọ, mình sẽ nghĩ khác: người ta đang khó chịu, cảm giác khó chịu đang lái người ta. Người ta không phải là cảm giác đó. Cảm giác sẽ qua, người ta sẽ lại bình thường. Nghĩ vậy, mình đỡ giận người ta hơn. Mình không đáp trả bằng một cảm giác khó chịu khác. Mình đợi. Đợi cảm giác của hai bên cùng lắng xuống, rồi mới nói chuyện. Nhiều cuộc cãi vã chỉ cần một người biết quán thọ là đã dừng được.
Vui buồn trong đời ai cũng có. Không ai sống mà chỉ vui, cũng không ai sống mà chỉ buồn. Vui đến, buồn đến, đó là chuyện tự nhiên. Vấn đề không phải là làm sao cho chỉ còn vui, không còn buồn. Vấn đề là khi vui đến, mình biết vui đang đến. Khi buồn đến, mình biết buồn đang đến. Biết rõ như vậy, vui không làm mình quên mất mình, buồn không làm mình đánh mất mình. Đó là điều mà quán thọ dạy: không phải đổi cảm giác, mà đổi cách mình nhìn cảm giác. Nhìn rõ rồi, cảm giác đến rồi đi, mình vẫn còn đó, yên ổn, không bị cuốn theo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư