Có những quyết định trong đời, nghĩ mãi không ra. Nghỉ việc hay ở lại. Cưới hay chưa cưới. Bán nhà hay giữ nhà. Mở quán hay đi làm thuê tiếp. Hỏi ai cũng mỗi người một ý. Hỏi lòng mình thì lòng mình cũng rối.
Người xưa cũng vậy. Họ cũng đứng trước những ngã rẽ như thế. Và họ ghi lại trong Kinh Dịch những quẻ dành riêng cho lúc khó quyết định. Hai quẻ đáng nhớ nhất là quẻ Truân và quẻ Kiển.
Quẻ Truân nói về lúc ban đầu. Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Thượng Kinh, có câu: Quẻ Truân nói lên tình trạng Truân chuyên, khó khăn lúc ban đầu của những người muốn lập sự nghiệp. Truân chuyên nghĩa là gian nan, vất vả, mọi thứ rối như tơ vò. Người muốn làm việc lớn, lúc mới bắt đầu, ai cũng gặp cảnh này. Vốn ít, người quen ít, kinh nghiệm ít, mà việc thì nhiều. Quẻ Truân không bảo bạn bỏ cuộc. Nó chỉ bảo bạn một điều: khó khăn lúc đầu là chuyện thường, không phải là dấu hiệu cho thấy bạn chọn sai. Cây non mới mọc thì yếu, nhưng yếu không có nghĩa là sẽ chết. Việc của bạn lúc này không phải là quyết định thật nhanh, mà là đứng vững, làm từng bước nhỏ, đừng nóng vội.
Còn quẻ Kiển thì khác. Kiển là bế tắc, gian nan. Trong tập Hạ Kinh, sách giải thích: sau quẻ Khuê, tiếp đến quẻ Kiển. Kiển là bế tắc, gian nan. Bài toán mà quẻ Kiển đặt ra rất ly kỳ: khi mình gặp nguy, kẹt giữa núi và sông, lại bị què đôi chân, thì phải giải quyết sao? Câu trả lời của Dịch khiến nhiều người bất ngờ: phải quay về nội tâm tu đức. Nghĩa là khi đường ngoài đã kẹt, thì quay về sửa mình trước. Xem lại mình đã sai ở đâu, thiếu ở đâu, nóng vội ở đâu. Không phải cứ cố đấm ăn xôi là hay. Có những lúc, dừng lại để nhìn rõ mới là quyết định đúng nhất.
Hai quẻ này dạy ta một cách quyết định rất khác với thói quen thường ngày. Thường ngày, ta quyết định bằng cách hỏi: làm thế nào cho nhanh, cho lời, cho thắng. Kinh Dịch hỏi ngược lại: mình đang ở vị thế nào, thời thế ra sao, và việc này có hợp với đạo làm người của mình không. Ba câu hỏi đó nghe thì trừu tượng, nhưng đặt vào chuyện cụ thể lại rất thực. Bạn muốn nghỉ việc để mở quán. Vị thế của bạn là gì? Tiền dành dụm được bao nhiêu tháng? Thời thế ra sao? Khu bạn ở đã có bao nhiêu quán giống vậy? Và đạo làm người của bạn là gì? Bạn có chịu được cảnh ba tháng đầu không có khách không? Trả lời xong ba câu đó, quyết định tự nó rõ ra hơn nhiều.
Cũng cần nói rõ: quẻ Dịch không thay bạn quyết định, và không ai được dùng quẻ để phán chắc tương lai. Quẻ chỉ là một tấm gương để soi. Soi thấy mình đang ở Truân, thì biết là mình đang ở đầu đường gian nan, cần kiên nhẫn. Soi thấy mình đang ở Kiển, thì biết là mình đang kẹt, cần dừng lại tu sửa chứ đừng cố lao tiếp. Cái quý của Kinh Dịch không nằm ở chỗ nó đoán đúng, mà ở chỗ nó giúp người ta bình tĩnh lại trước khi quyết định.
Cho nên, lần tới khi đứng trước một quyết định khó, đừng vội hỏi người khác phải làm sao. Hãy ngồi lại một chút. Tự hỏi mình đang ở quẻ nào trong đời. Mới bắt đầu mà đã khó, thì đó là Truân, cứ bước chậm mà chắc. Đã kẹt cứng không nhúc nhích được, thì đó là Kiển, quay về sửa mình, chờ thời. Quyết định khó không cần đáp án nhanh. Nó cần một cái đầu tỉnh và một cái tâm ngay. Có hai thứ đó rồi, đường nào rồi cũng đi được.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng quyết định khó cũng là một cơ hội để hiểu mình. Người chưa từng đứng trước ngã ba thì chưa biết mình thật sự muốn gì, sợ gì, và giữ được gì. Quẻ Truân và quẻ Kiển không cho bạn đáp án có sẵn. Chúng cho bạn một tấm gương để nhìn rõ mình đang ở đâu. Nhìn rõ rồi, quyết định nào cũng nhẹ hơn. Vì lúc ấy, bạn không còn quyết định trong hoảng loạn nữa. Bạn quyết định trong tỉnh táo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư