🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Chữ Thời trong Kinh Dịch: đúng lúc quan trọng hơn đúng sức

Kinh Dịch trong đời sống · 5 phút đọc

Cùng một việc, có người làm thì thành, có người làm thì hỏng. Cùng một lời nói, nói hôm nay thì người ta nghe, nói hôm qua thì người ta giận. Khác nhau ở đâu? Khác nhau ở chữ Thời. Đúng lúc.

Người làm ruộng hiểu chữ Thời nhất. Gieo lúa sớm quá, gặp rét, mạ chết. Gieo muộn quá, gặp bão, lúa đổ. Không phải tại giống xấu, không phải tại người lười. Chỉ tại sai thời. Chuyện đời cũng vậy. Xin việc, mở quán, tỏ tình, xin lỗi, góp ý với sếp, dạy con. Việc nào cũng có lúc của nó. Đúng sức mà sai lúc, vẫn hỏng như thường.

Kinh Dịch đặt chữ Thời lên rất cao. Cụ Nguyễn Duy Cần trong Dịch Học Tinh Hoa viết: Thiện đức mà dùng sai, không đúng thời đúng chỗ, không còn thiện nữa. Nghĩa là ngay cả điều tốt, làm sai lúc cũng thành không tốt. Giúp người là tốt. Nhưng giúp lúc người ta chưa cần, giúp theo cách làm người ta mất mặt, thì cái tốt ấy cũng thành dở. Khuyên con là tốt. Nhưng khuyên lúc con đang nóng giận, con chỉ thấy mình bị dạy đời. Lòng tốt không có chữ Thời đi kèm, thì lòng tốt cũng trở nên vụng về.

Cũng trong cuốn sách ấy, cụ viết một câu mà người học Dịch nào cũng phải nhớ: Phải thật hiểu rõ bốn chữ Thời, Vị, Trung, Chánh thì đọc Dịch mới thông. Người quân tử không dùng đúng thời, đặt không đúng chỗ, sẽ không dùng được chỗ nào hết. Thời là lúc. Vị là chỗ. Trung là giữ được mức vừa phải. Chánh là ngay thẳng. Bốn chữ này đi với nhau. Có tài mà không đúng lúc, thì tài cũng bỏ không. Có lòng mà không đúng chỗ, thì lòng cũng thành thừa.

Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Thượng Kinh, có một câu ngắn gọn mà thấm: người trên mỗi khi thi hành phận sự phải thuận lý, thuận thiên, thuận thời. Thuận lý là hợp lẽ phải. Thuận thiên là hợp với lẽ trời đất. Thuận thời là hợp với lúc. Ba cái thuận này, cái nào thiếu cũng hỏng. Làm việc đúng mà trái lúc, thì việc đúng cũng khó thành. Giống như gieo hạt đúng giống mà trái mùa, hạt vẫn không nảy mầm.

Vậy làm sao để biết đã đúng thời hay chưa? Kinh Dịch không cho một cái đồng hồ cụ thể. Nó chỉ dạy cách nhìn. Nhìn xem việc mình làm có thuận với hoàn cảnh chung không. Nhìn xem người đối diện đã sẵn sàng nghe chưa. Nhìn xem sức mình đã đủ chưa, hay chỉ mới đủ một nửa mà đã nóng vội. Người biết chờ thời không phải là người chần chừ. Chần chừ là sợ, là không dám. Chờ thời là tỉnh, là biết mình đang ở đâu và còn thiếu gì. Chờ thời là trong lúc chờ, mình vẫn chuẩn bị: học thêm, dành dụm thêm, quan sát thêm. Để khi thời tới, mình bước ra là làm được ngay.

Có một câu chuyện đời thường ai cũng từng gặp. Hai người cùng mở quán cà phê trên một con đường. Người mở trước, lúc đường còn vắng, chịu lỗ hai năm rồi đóng cửa. Người mở sau, lúc khu đó đã đông, mở ra là có khách. Người mở trước có giỏi hơn không? Chưa chắc. Chỉ là người mở sau gặp đúng thời. Đời có những chuyện như vậy. Không phải cứ giỏi là thắng. Mà là giỏi, cộng thêm đúng lúc, mới thắng.

Cho nên, khi việc gì đó chưa thành, đừng vội kết luận là mình kém. Hãy hỏi lại: có phải mình sai thời không? Và khi việc gì đó đang thuận, cũng đừng tưởng mình giỏi hết phần thiên hạ. Có khi chỉ là mình đang gặp đúng thời. Hiểu được chữ Thời, người ta bớt kiêu khi thành công, bớt nản khi thất bại. Và quan trọng nhất, người ta học được cách chờ. Chờ không phải là ngồi yên. Chờ là chuẩn bị cho kỹ, để khi lúc tới, mình không bỏ lỡ.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Dịch Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — tr. 25 (Thiện đức mà dùng sai, không đúng thời đúng chỗ, không còn thiện nữa)
• Dịch Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — tr. 26 (Bốn chữ Thời, Vị, Trung, Chánh)
• Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập 2 (Thượng Kinh) — tr. 239 (Thuận lý, thuận thiên, thuận thời)
Bài liên quanKhi nào nên tiến, khi nào nên luiKinh Dịch cho người làm ăn: giữ chữ tín và biết dừngQuẻ Khiêm: càng cao càng cúi — bài học khiêm tốn