🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Khi nào nên tiến, khi nào nên lui

Kinh Dịch trong đời sống · 6 phút đọc

Đời người lúc nào cũng có hai hướng: tiến lên hoặc lùi lại. Tiến thì ai cũng thích. Lui thì ai cũng ngại. Lui nghe như thua, như sợ, như bỏ cuộc. Nhưng Kinh Dịch lại dạy rằng biết lui cũng quan trọng như biết tiến. Thậm chí, có lúc lui mới là khôn.

Quẻ Tấn trong Kinh Dịch là quẻ nói về tiến. Tấn nghĩa là tiến lên. Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Hạ Kinh, phần áp dụng quẻ Tấn vào thời đại có câu: Con người sinh ra đời, luôn luôn phải tiến lên, để theo kịp đà tiến hóa của nhân loại. Nghe thì đơn giản, nhưng sách giải thích rất cụ thể. Khi còn đi học, tiến lên bằng cách chăm chỉ học hành, có gì không hiểu thì hỏi thầy hỏi bạn, tìm hiểu thêm trong sách vở. Chứ đừng tiến lên bằng thủ đoạn gian manh, bề ngoài thì có bằng cấp, thực tế thì kiến thức không có bao nhiêu, ra ngoài khó kiếm việc làm. Khi đang làm việc, muốn tăng lương tăng chức, thì phải chăm chỉ, nghiên cứu thêm để có nhiều sáng kiến mới.

Đó là cách tiến mà Kinh Dịch khen: tiến bằng thực lực, tiến từng bước chắc. Còn tiến bằng mánh khóe, bằng cách đạp người khác xuống để mình lên, thì đó không phải là Tấn. Đó là tiến mà không có gốc, sớm muộn cũng đổ. Người làm ăn cũng vậy. Muốn mở rộng quán, mở thêm chi nhánh, thì phải xem gốc của mình đã vững chưa. Khách đã ổn chưa, vốn đã đủ chưa, người làm đã tin cậy chưa. Gốc chưa vững mà cứ tiến, thì tiến càng nhanh, ngã càng đau.

Vậy khi nào nên lui? Quẻ Độn trả lời câu này. Trong Kinh Dịch Trọn Bộ, quẻ Độn được giải thích rất rõ: Độn tức là lui. Độn là lui, là tránh, nghĩa là bỏ chỗ này đi chỗ kia. Nó là quẻ dưới trời có núi. Trời là vật ở trên, tính Dương tiến lên. Núi tuy cao mà thể thì đậu lại, không tiến lên được. Trời bèn tiến lên mà bỏ nó. Dưới lấn lên mà trên bỏ đi, ấy là xa nhau, cho nên là nghĩa lánh đi. Nói bằng lời thường: khi hoàn cảnh đã đổi, khi phía dưới đang lớn dần lên và mình không còn giữ được thế, thì lui là đúng. Lui không phải vì mình hèn. Lui vì mình nhìn rõ thời thế.

Sách còn nói thêm: đấng quân tử lui nấp, là để làm cho đạo của mình thẳng ra. Đạo không bị khuất thì là hanh. Nghĩa là lui để giữ được cái đúng của mình, để sau này còn đường quay lại. Người làm ăn thua lỗ, cố gồng thêm thì nợ thêm. Lui một bước, thu hẹp lại, giữ vốn, giữ uy tín, thì còn ngày làm lại. Người đang cãi nhau với người thân, cứ cố thắng cho bằng được thì mất tình. Lui một câu, nhịn một lời, thì còn giữ được nhà. Lui như vậy không phải là thua. Lui như vậy là thắng về lâu dài.

Trong tập Hạ Kinh còn có một câu đáng nhớ: Độn là thời Âm trưởng, Dương tiêu; Đại Tráng là thời Dương trưởng, Âm tiêu. Nghĩa là thời thế cứ xoay vòng. Lúc này lui, lúc khác tiến. Không có ai tiến mãi, cũng không có ai lui mãi. Hiểu được vòng xoay ấy, người ta không còn sợ lui nữa. Lui chỉ là một nhịp trong điệu nhạc. Tiến cũng vậy. Quan trọng là mình có biết mình đang ở nhịp nào hay không.

Vậy làm sao để biết lúc nào tiến, lúc nào lui? Có ba dấu hiệu đơn giản. Một, xem sức mình: còn đủ sức thì tiến, đã kiệt sức thì lui để dưỡng sức. Hai, xem thời thế: thời đang mở thì tiến, thời đang khép thì lui. Ba, xem lòng mình: tiến mà lòng ngay, làm ăn đàng hoàng thì tiến. Tiến mà phải dùng thủ đoạn, phải đánh đổi lương tâm, thì nên lui. Ba dấu hiệu này không cần quẻ nào phán. Chỉ cần mình thành thật với chính mình.

Tiến và lui, nói cho cùng, đều là cách đi. Người biết tiến mà không biết lui thì như xe chỉ có ga, không có phanh. Người biết lui mà không biết tiến thì như xe chỉ có phanh, không có ga. Cả hai đều không đi xa được. Người đi xa được là người biết lúc nào đạp ga, lúc nào đạp phanh. Kinh Dịch dạy đúng điều đó. Không dạy người ta chỉ tiến. Cũng không dạy người ta chỉ lui. Mà dạy người ta nhìn rõ thời thế, rồi chọn cho đúng.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập 3 (Hạ Kinh) — tr. 68 (Con người sinh ra đời, luôn luôn phải tiến lên)
• Kinh Dịch Trọn Bộ (Ngô Tất Tố dịch) — tr. 534 (Độn tức là lui; đấng quân tử lui để đạo thẳng ra)
• Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập 3 (Hạ Kinh) — tr. 44 (Độn là thời Âm trưởng, Dương tiêu)
Bài liên quanKinh Dịch cho người làm ăn: giữ chữ tín và biết dừngQuẻ Khiêm: càng cao càng cúi — bài học khiêm tốnQuẻ Gia Nhân: trị nhà trước khi trị việc lớn