Có hai kiểu người giỏi. Một kiểu giỏi xong thì khoe. Đi đâu cũng kể mình làm được gì, quen ai, kiếm bao nhiêu. Kiểu còn lại giỏi mà lặng lẽ. Hỏi mới nói. Không hỏi thì thôi. Làm việc xong, để việc tự nói thay mình.
Người xưa gặp hai kiểu người này, họ khen kiểu thứ hai. Và trong Kinh Dịch, họ dành cho kiểu người ấy một quẻ đặc biệt: quẻ Khiêm.
Quẻ Khiêm là quẻ tốt nhất trong Kinh Dịch. Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Thượng Kinh, sách viết rõ: Quẻ Khiêm là một quẻ tốt nhất trong kinh Dịch. Toàn thể quẻ từ Thoán đến Hào, toàn thấy Hanh, thấy Cát, thấy Lợi. Mới hay Thánh Hiền trọng nhất sự khiêm cung. Hanh là hanh thông. Cát là tốt lành. Lợi là có lợi. Một quẻ mà từ đầu tới cuối chỉ toàn điều tốt, trong 64 quẻ chỉ có quẻ Khiêm làm được điều đó. Không quẻ nào khác được như vậy.
Vì sao Khiêm lại tốt tới thế? Sách giải thích bằng hình ảnh rất đẹp. Quẻ Khiêm thủ nghĩa ở hình dung của quẻ: một Hào Dương tức là Dương Cương chi tài, mà chịu khuất lấp dưới Hào Âm, siêu việt như núi non mà chịu ẩn mình trong lòng đất, quán thế hiền tài mà sống thầm lặng trong lòng dân, giúp ích cho đời mà không khoe khoang nửa lời, nửa tiếng. Núi cao mà chịu nằm dưới đất. Người tài mà chịu sống thầm lặng. Giúp đời mà không cần ai biết. Đó là Khiêm. Càng cao càng cúi. Càng giỏi càng lặng.
Trong tập Yếu chỉ, sách còn nhắc một câu ngắn mà thấm: Khiêm khiêm quân tử, ti dĩ tự mục dã. Nghĩa là người quân tử khiêm tốn hết mức, lấy sự thấp hèn mà giữ mình. Nghe thì lạ. Sao lại lấy thấp mà giữ mình? Vì người đứng cao thì gió lớn. Người càng nổi, càng nhiều người dòm ngó, càng nhiều kẻ ganh ghét. Cúi xuống một chút, thấp xuống một chút, thì gió không quật được. Đó không phải là giả vờ. Đó là khôn.
Phần áp dụng quẻ Khiêm vào thời đại, sách viết: Bất cứ ở vào Thời đại nào, sự Khiêm cung cũng là một đức tính, mà mỗi người trong chúng ta đều nên có. Khiêm cung là cơ vi của sự tồn vong, suy thịnh. Ở đời có cố gắng mới thành công, có thận trọng mới tránh được họa, có chịu thu phục lòng người, mới có nhân tài cộng tác. Cho nên tương lai chỉ để dành cho những người có lý tưởng để vươn lên, có mục tiêu để đạt tới, tức là cho những người còn thấy mình khuyết điểm chưa hoàn bị. Còn những người tự hào, tự mãn, sống kiêu sa, cao ngạo, tự thị, khinh người, thì thế nào cũng đi vào con đường suy bại.
Đặt những lời ấy vào đời thường, ai cũng thấy đúng. Trong công ty, người giỏi mà hay khoe thì đồng nghiệp xa dần. Người giỏi mà khiêm tốn thì người khác tự tìm tới xin học hỏi. Trong gia đình, người chồng hay vợ lúc nào cũng cho mình là đúng thì nhà không yên. Người biết nhường một câu thì nhà yên. Ngoài chợ, người bán hàng nói ngon nói ngọt quá thì khách nghi. Người bán hàng thật thà, nói ít, hàng tốt, thì khách quay lại. Khiêm tốn không làm người ta nhỏ đi. Khiêm tốn làm người ta lớn lên trong mắt người khác.
Nhưng khiêm tốn không có nghĩa là tự hạ mình, cũng không có nghĩa là giả vờ không biết. Người khiêm tốn thật vẫn biết mình giỏi ở đâu, vẫn làm việc hết sức, vẫn nhận phần thưởng xứng đáng. Chỉ là họ không lấy cái giỏi của mình để đè người khác xuống. Họ không cần ai phải công nhận mình giỏi. Họ để việc làm tự nói. Cái khác nhau giữa khiêm tốn thật và khiêm tốn giả nằm ở chỗ đó. Khiêm tốn giả là miệng nói mình kém, lòng thì mong người khác khen. Khiêm tốn thật là lòng thấy mình còn thiếu, nên cứ học tiếp, làm tiếp.
Quẻ Khiêm dạy một điều mà càng sống lâu càng thấy đúng: càng cao càng phải cúi. Cây lúa chín thì cúi đầu. Cây lúa lép thì ngẩng cao. Người càng giỏi càng thấy mình còn thiếu nhiều. Người càng ít học lại càng tưởng mình biết hết. Cho nên, khi thấy mình bắt đầu tự mãn, đó là lúc nên dừng lại và nhớ tới quẻ Khiêm. Khiêm không làm mình mất gì. Khiêm chỉ làm mình còn đường để đi tiếp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư