Người ta hay nói: muốn làm việc lớn, phải lo việc lớn. Nhưng Kinh Dịch lại nói ngược lại. Muốn làm việc lớn, phải trị nhà trước. Nhà mà chưa yên, thì việc lớn nào cũng khó thành. Đó là ý của quẻ Gia Nhân.
Quẻ Gia Nhân nói về gia đạo. Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Hạ Kinh, sách viết: Quẻ Gia Nhân, nói về gia đạo. Và trong phần áp dụng quẻ Gia Nhân vào thời đại, sách có câu mở đầu rất hay: Đâu có củi, có lửa thì đấy có nhà. Gia Nhân dạy phải làm sao để tạo nên một gia đình hoàn hảo. Và cho rằng muốn được vậy, thì vợ phải ra vợ, chồng phải ra chồng, cha phải ra cha, con phải ra con, anh em phải ra anh em.
Vợ phải ra vợ, chồng phải ra chồng. Nghe thì như chuyện cũ, nhưng ngẫm kỹ thì rất thực. Mỗi người trong nhà có một vai, một phận. Chồng làm đúng phận chồng: lo toan, che chở, giữ lời. Vợ làm đúng phận vợ: quán xuyến, vun vén, giữ lửa. Cha làm đúng phận cha: dạy con bằng gương của mình, không chỉ bằng lời. Con làm đúng phận con: hiếu thảo, học hành, sống tử tế. Anh em làm đúng phận anh em: thương nhau, nhường nhau, không vì tiền mà mất tình. Khi mỗi người làm đúng phận của mình, nhà tự nhiên yên. Khi ai cũng muốn làm phận của người khác, nhà tự nhiên loạn.
Sách còn nói rõ hơn về gia đình theo Đông Phương: lấy chữ Hiếu làm đầu, lấy chữ Nghĩa làm trọng, và dạy mọi người trong gia đình, phải trọng nghĩa, khinh lợi. Trọng nghĩa khinh lợi. Nghĩa là đặt tình nghĩa lên trên tiền bạc. Trong nhà mà chuyện gì cũng tính bằng tiền, thì nhà đó khó yên. Anh em chia nhau miếng đất mà tính từng tấc, thì đất còn đó, tình mất rồi. Vợ chồng mà chuyện gì cũng tính ai bỏ ra nhiều hơn, thì nhà còn đó, nghĩa mất rồi. Tiền kiếm lại được. Tình mất rồi, kiếm lại khó lắm.
Nhiều người nghĩ trị nhà là chuyện nhỏ, trị nước mới là chuyện lớn. Kinh Dịch nghĩ ngược lại. Nhà là cái gốc. Người trị được nhà, tức là đã học được cách trị người: biết lắng nghe, biết nhường nhịn, biết giữ lời, biết phân xử công bằng. Những đức tính ấy, đem ra ngoài xã hội cũng dùng được. Người trong nhà còn không yên được với nhau, thì ra ngoài làm sao yên được với thiên hạ. Cho nên người xưa mới nói: tu thân, tề gia, rồi mới trị quốc, bình thiên hạ. Tề gia đứng trước trị quốc. Không phải ngẫu nhiên.
Đặt quẻ Gia Nhân vào đời sống hôm nay, nó vẫn đúng nguyên. Một người chồng đi làm về mệt, vợ đón bằng một câu hỏi han, thì mệt cũng vơi một nửa. Một người vợ cả ngày lo con, chồng về phụ một tay, thì nhà vui hơn nhiều. Một đứa con biết hỏi han cha mẹ, thì cha mẹ già cũng thấy ấm. Những chuyện nhỏ như vậy, gom lại, thành một mái nhà. Không có chuyện nhỏ nào là không quan trọng trong nhà. Nhà được xây bằng những chuyện nhỏ.
Cũng cần nói thêm: trị nhà không có nghĩa là gia trưởng, là bắt mọi người phải nghe theo một người. Trị nhà theo quẻ Gia Nhân là mỗi người làm đúng phận, ai cũng được tôn trọng. Người chồng tôn trọng vợ. Người vợ tôn trọng chồng. Cha mẹ tôn trọng con, con hiếu thảo với cha mẹ. Đó là một mái nhà có trật tự mà vẫn có tình. Trật tự không có tình thì lạnh. Tình không có trật tự thì loạn. Gia Nhân dạy cả hai cùng lúc.
Cho nên, nếu bạn đang muốn làm việc lớn, hãy nhìn lại nhà mình trước. Nhà đã yên chưa? Vợ chồng đã thuận chưa? Con cái đã ổn chưa? Cha mẹ đã vui chưa? Nếu nhà đã yên, thì cứ bước ra ngoài mà làm việc lớn. Gốc đã vững, cây sẽ cao. Còn nếu nhà chưa yên, thì đừng vội. Quay về sửa nhà trước. Không phải là bỏ việc lớn. Mà là chuẩn bị cho việc lớn bằng cách chắc chắn nhất. Trị nhà trước khi trị việc lớn. Đó là lời của quẻ Gia Nhân, và là lời của người xưa để lại cho tới hôm nay.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư