Kinh Dịch có 64 quẻ. Nhưng hai quẻ đầu tiên là quan trọng nhất: quẻ Càn và quẻ Khôn. Người xưa đặt hai quẻ này lên đầu không phải ngẫu nhiên. Càn là trời. Khôn là đất. Trời đất là gốc của mọi sự. Hiểu được Càn và Khôn, là hiểu được hai cách sống lớn nhất của đời người.
Trong Dịch Kinh Đại Toàn Tập, tập Thượng Kinh, quẻ Càn được ca ngợi bằng những câu thơ rất đẹp: Càn là cội rễ mối manh, đã sinh rồi lại tác thành quần sinh. Làm cho vạn vật xương vinh, làm cho vạn vật tính tình thoả thuê. Càn là trời. Trời vận động không ngừng, ngày này qua ngày khác, bốn mùa nối nhau, không bao giờ dừng lại. Người sống theo cách Càn là người chủ động, tiến lên, sáng tạo, không ngừng vận động. Họ như người dậy sớm, làm việc, học hỏi, tìm cơ hội. Họ không chờ thời. Họ tạo ra thời của mình.
Quẻ Khôn thì khác. Khôn là đất. Trong cùng cuốn sách, quẻ Khôn được tả: Khôn là gốc gác quần sinh. Làm cho vạn vật phỉ tình hanh thông, lại sinh lợi ích khôn cùng, như con ngựa cái thung dung, kiên trì. Đất không vận động ầm ĩ như trời. Đất chỉ lặng lẽ chở che. Mưa xuống đất nhận. Hạt rơi xuống đất nảy mầm. Người sống theo cách Khôn là người bền bỉ, nhẫn nại, nâng đỡ. Họ như người mẹ trong nhà: không nói nhiều, nhưng không có họ thì nhà không thành nhà. Họ như người làm thuê cần mẫn: không lên chức nhanh, nhưng việc gì giao cũng xong.
Sách còn có một nhận xét rất thú vị trong phần áp dụng quẻ Kiền vào thời đại: Khi vào Kinh Dịch, ai cũng nói là đọc quẻ Kiền, quẻ Khôn là khó hiểu nhất, nhưng theo tôi, nó không có gì khó hiểu cả. Khó hiểu chỉ vì người đọc Dịch cứ tìm tòi tiểu tiết, của từng câu chữ Hán, nên như bị vào mê hồn trận, không có lối ra, rồi sau đó đoán mò, hiểu bậy bạ. Nghĩa là Càn và Khôn không khó. Khó là vì người ta đọc quá cầu kỳ. Còn ý của nó thì đơn giản: trời thì vận động, đất thì chở che. Hai cái đó hợp lại mới thành thế giới.
Đời người cũng vậy. Ai cũng cần cả hai cách sống. Có lúc cần sống như Càn: mạnh dạn, chủ động, dám nghĩ dám làm. Lúc khởi nghiệp, lúc xin việc, lúc đứng lên sau thất bại, đó là lúc cần Càn. Nhưng cũng có lúc cần sống như Khôn: nhẫn nại, bền bỉ, chịu đựng, nâng đỡ người khác. Lúc nuôi con nhỏ, lúc chăm cha mẹ già, lúc làm một công việc âm thầm mà không ai khen, đó là lúc cần Khôn. Người chỉ biết Càn mà không biết Khôn thì như trời không có đất: vận động mãi mà không có chỗ dựa, sớm muộn cũng kiệt sức. Người chỉ biết Khôn mà không biết Càn thì như đất không có trời: chở che mãi mà không có sinh khí, sống mòn mỏi.
Trong một gia đình, hai cách sống này cũng hiện ra rõ. Có người chồng ra ngoài làm ăn, xông xáo, đó là Càn. Có người vợ ở nhà vun vén, giữ lửa, đó là Khôn. Không có ai hơn ai. Trời không hơn đất. Đất không hơn trời. Chỉ là mỗi người một vai. Trong một công ty cũng vậy. Có người nghĩ ra ý tưởng mới, đó là Càn. Có người kiên trì làm cho ý tưởng ấy thành hiện thực từng ngày, đó là Khôn. Thiếu một trong hai, công ty đều không chạy được.
Cho nên, học Càn và Khôn không phải để chọn một trong hai. Mà để biết mình đang cần cái nào hơn lúc này. Đang trẻ, đang khỏe, đang có cơ hội, thì sống Càn nhiều hơn: tiến lên, học hỏi, thử sức. Đang khó khăn, đang phải gánh vác, đang phải chờ thời, thì sống Khôn nhiều hơn: bền bỉ, nhẫn nại, giữ vững. Và trong một ngày, cũng có lúc Càn, lúc Khôn. Sáng ra làm việc hăng say, đó là Càn. Tối về ngồi với gia đình, lắng nghe, đó là Khôn.
Hai quẻ đầu của Kinh Dịch, nói cho cùng, chỉ dạy một điều: trời đất có hai đức, người cũng cần có hai đức. Vận động và chở che. Tiến lên và nhẫn nại. Mạnh mẽ và dịu dàng. Ai giữ được cả hai, người đó sống vững như trời đất.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư