Có một câu hỏi nghe thì đơn giản mà ít ai trả lời được: bao nhiêu là đủ? Lương bao nhiêu là đủ? Nhà to bao nhiêu là đủ? Tiền dành dụm bao nhiêu là đủ? Hỏi mười người, chín người nói chưa đủ. Dù lương đã tăng gấp đôi năm ngoái, vẫn thấy thiếu. Dù nhà đã to hơn nhà hàng xóm, vẫn muốn to hơn nữa. Cái cảm giác thiếu ấy, nó không nằm ở số tiền. Nó nằm ở lòng người.
Kinh Dịch có một câu trả lời cho cảm giác ấy. Đó là hai chữ: tri túc. Biết đủ.
Cụ Nguyễn Duy Cần trong Dịch Học Tinh Hoa viết: Cần phải biết đủ mà dừng lại, tri túc tri chỉ, để mà trở về. Đó là cứu cánh mục đích của những người học Đạo. Biết đủ mà dừng lại. Nghe thì dễ. Làm thì khó. Vì lòng tham không có điểm dừng tự nhiên. Nó cứ đẩy người ta đi tiếp. Được một thì muốn hai. Được hai thì muốn bốn. Tới lúc kiệt sức, nợ nần, bệnh tật, mới biết mình đã đi quá xa.
Trong Kinh Dịch Lược Giải có một câu châm ngôn nhà Nho mà ai cũng nên nhớ: Tri túc tiện túc, đãi túc hà thời túc? Nghĩa là: biết đủ thì đủ ngay, đợi đủ thì bao giờ mới đủ? Câu này nói trúng tim đen của nhiều người. Họ cứ nghĩ: ráng thêm một chút nữa, tới lúc đủ rồi sẽ dừng. Nhưng cái lúc đủ ấy không bao giờ tới. Vì mỗi lần gần tới, lòng tham lại đẩy vạch đích ra xa hơn một chút. Người biết đủ là người tự vẽ vạch đích cho mình. Tới vạch thì dừng. Người không biết đủ là người để lòng tham vẽ vạch đích. Mà lòng tham thì không bao giờ vẽ vạch cuối cùng.
Cũng trong Dịch Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần nhắc một câu Hán văn rất hay: Đắc ý thường tư thất ý thời. Những lúc đắc ý nên nghĩ đến những lúc không còn đắc ý nữa. Lúc làm ăn đang tốt, nên nghĩ tới lúc làm ăn khó khăn. Lúc sức khỏe đang tốt, nên nghĩ tới lúc sức khỏe yếu đi. Không phải để bi quan. Mà để chuẩn bị. Người đắc ý mà nghĩ tới thất ý thì sẽ biết dừng đúng lúc, biết dành dụm, biết giữ lại một phần. Người đắc ý mà tưởng đắc ý sẽ kéo dài mãi thì sẽ tiêu hết, vay hết, rồi khi thất ý tới, không còn gì trong tay.
Đặt chuyện biết đủ vào đời thường, ai cũng thấy quen. Một gia đình thu nhập vừa đủ, ăn uống đủ đầy, con cái học hành đàng hoàng, tối về quây quần với nhau. Đó là đủ. Nhưng nếu cứ nhìn lên nhà người ta giàu hơn, xe đẹp hơn, đi du lịch nhiều hơn, thì cái đủ ấy bỗng thành thiếu. Thiếu không phải vì mình không có. Thiếu vì mình so sánh. Biết đủ, suy cho cùng, là biết ngừng so sánh. Ngừng so sánh với người khác, quay về nhìn những gì mình đang có, thì tự nhiên thấy đủ.
Biết dừng cũng vậy. Biết dừng không có nghĩa là không cố gắng. Biết dừng có nghĩa là biết giới hạn. Làm việc tới giờ thì về với gia đình, đừng ôm việc cả đêm. Kiếm tiền đủ sống đàng hoàng thì thôi, đừng đánh đổi sức khỏe và lương tâm. Chơi tới mức vui thì dừng, đừng chơi tới mức say, tới mức mất kiểm soát. Dừng đúng lúc là một thứ bản lĩnh. Người không biết dừng thì như xe không có phanh: chạy càng nhanh, càng nguy hiểm.
Kinh Dịch dạy biết đủ, biết dừng, không phải để người ta an phận, không phấn đấu. Mà để người ta phấn đấu cho đúng. Phấn đấu để sống tốt hơn, không phải để chạy theo một cái đích không bao giờ tới. Người biết đủ vẫn làm việc chăm chỉ, vẫn học hỏi, vẫn tiến lên. Chỉ khác một điều: họ biết khi nào là đủ để dừng lại và hưởng những gì mình đã có. Họ ăn bữa cơm với gia đình mà thấy ngon. Họ ngồi chơi với con mà thấy vui. Họ không vừa ăn vừa nghĩ tới món lợi ngày mai. Cái vui ấy, người không biết đủ không bao giờ có được, dù họ có nhiều tiền hơn gấp mười lần.
Cho nên, nếu hôm nay bạn thấy lòng mình cứ thiếu, cứ bồn chồn, cứ muốn thêm, hãy thử dừng lại một chút. Nhìn quanh xem mình đang có gì. Có nhà để về, có cơm để ăn, có người thân để thương, có sức khỏe để làm việc. Nếu có những thứ ấy, thì bạn đã đủ rồi. Biết đủ thì đủ ngay. Đợi đủ thì bao giờ mới đủ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư