Đứa cháu tôi xem sách tranh, rồi quay sang hỏi: "Sao sách của ông toàn chữ, không có hình?" Tôi đưa cho nó xem một trang Kinh Dịch. Nó nhìn một lúc rồi bảo: "Sách ông cũng có hình mà. Toàn vạch ngang vạch đứt." Đúng vậy. Kinh Dịch là cuốn sách hình trước, chữ sau. Muốn đọc nó, phải đọc bằng mắt nhìn hình, rồi mới đọc bằng chữ.
Một quẻ Kinh Dịch là sáu vạch chồng lên nhau. Vạch liền là dương, vạch đứt là âm. Sáu vạch đó là cái hình của quẻ, gọi là tượng. Người xưa vẽ hình trước, rồi mới viết lời sau. Lời viết cho cả quẻ gọi là thoán từ. Lời viết cho từng vạch gọi là hào từ. Mỗi vạch là một chặng của việc, nên mỗi vạch có một lời riêng.
Sách Bốc Phệ Cách Ngôn có câu: "Cổ nhân dùng cỏ thi diễn thành quẻ, suy thể tượng dụng tượng, hổ tượng, hào từ định cát hung". Nghĩa là người xưa dùng cỏ thi để lập quẻ, rồi xem hình tượng của quẻ, xem tượng trong tượng, rồi lấy lời hào để biết việc tốt hay xấu. Hình đi trước, lời đi sau. Không có hình thì lời không có chỗ bám.
Sau này Khổng Tử viết thêm Thập Dực, mười cánh để giúp người đọc. Trong đó có Thoán truyện, Tượng truyện, Hệ Từ truyện. Tượng truyện là phần giải quẻ bằng hình ảnh. Nó không giảng dài dòng. Nó chỉ nói: hình này giống cái gì trong đời. Mây trên sấm dưới là quẻ Truân, là lúc trời sắp mưa mà chưa mưa, mầm non đội đất. Gió trên nước là quẻ Hoán, là lúc lòng người đã tan, như gió thổi mặt nước. Nước trên lửa dưới là quẻ Ký Tế, là lúc việc lớn đã xong. Mỗi quẻ có một hình, mỗi hình có một câu chuyện.
Đọc Kinh Dịch bằng hình thì dễ hơn đọc bằng chữ rất nhiều. Ví dụ quẻ Truân. Nhìn hình: trên là mây, dưới là sấm. Mây mù, sấm động, trời đất rối ren. Đó là lúc mới bắt đầu một việc gì, mọi thứ còn ngổn ngang. Lời Tượng nói: "Vân lôi Truân, quân tử dĩ kinh luân". Mây sấm là Truân, người quân tử lo sắp xếp. Hình đã nói hết: trời rối thì mình sắp xếp. Không cần giảng thêm.
Hay quẻ Khiêm. Trên là đất, dưới là núi. Núi cao mà nằm dưới đất thấp. Hình đó nói: càng cao càng phải cúi. Người giỏi mà biết cúi đầu thì bền. Không cần nói nhiều, nhìn hình là hiểu.
Cho nên người mới học Kinh Dịch không nên bắt đầu bằng cách học thuộc lòng từng câu chữ. Nên bắt đầu bằng cách nhìn hình. Nhìn sáu vạch, hỏi: hình này giống cái gì? Trên là gì, dưới là gì? Hai cái đó gặp nhau thì ra chuyện gì? Rồi mới đọc lời quẻ, lời hào để xem người xưa dặn thêm gì. Hình là gốc, lời là ngọn.
Có một điều thú vị nữa. Hào từ của từng vạch giống như nhật ký của một việc. Hào đầu là lúc việc mới bắt đầu. Hào giữa là lúc việc đang làm. Hào cuối là lúc việc sắp xong. Đọc sáu hào từ đầu tới cuối là đọc hết một câu chuyện: việc bắt đầu ra sao, giữa đường gặp gì, cuối cùng về đâu. Mỗi hào là một chặng, mỗi chặng có một lời dặn riêng. Chặng đầu thì dặn cẩn thận. Chặng giữa thì dặn giữ vững. Chặng cuối thì dặn đừng chủ quan.
Đọc Kinh Dịch như vậy thì nó không còn là sách bói. Nó là sách tranh của người lớn. Mỗi quẻ là một bức tranh về một hoàn cảnh. Mỗi hào là một nét vẽ trong bức tranh đó. Người đọc nhìn tranh, hiểu hoàn cảnh, rồi tự biết mình nên làm gì. Không cần ai đoán giùm.
Đứa cháu tôi nghe xong thì gật gù. Nó bảo: "Vậy sách ông cũng là sách tranh, chỉ là tranh bằng vạch". Đúng vậy. Và đó là điều hay nhất của Kinh Dịch: nó nói chuyện đời bằng hình ảnh, để ai cũng có thể nhìn thấy, không cần học cao mới hiểu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư