Bữa cơm tối nhà bà Sáu hôm đó mất vui chỉ vì một câu nói. Con dâu lỡ miệng chê món canh mặn. Bà Sáu nghe xong thì giận, bỏ đũa xuống, cả nhà im lặng. Một câu nói, chỉ một câu thôi, mà làm hỏng cả một bữa cơm. Bà Sáu bảo tôi: "Tôi không giận vì món canh. Tôi giận vì cái giọng". Đúng vậy. Nhiều khi người ta không giận vì lời, mà giận vì giọng. Lời ăn tiếng nói là vậy: nhẹ thì như gió mát, nặng thì như đá ném.
Kinh Dịch có một câu dặn về chuyện này, nằm trong Hệ Từ: "giữ trung tín để tiến đức, sửa lời nói (lập ngôn) vững lòng thành để lập sự nghiệp". Nghĩa là giữ lòng trung tín để tiến đức, sửa lời nói của mình, lấy lòng thành làm gốc để lập nên sự nghiệp. Nói gọn lại: lời nói phải thật, phải thành, thì việc mới thành. Người nói mà không thật, nói cho qua chuyện, nói để lấy lòng, thì lời đó không có gốc. Không có gốc thì không bền.
Sách Khổng Minh Thần Toán còn nói một câu ngắn mà sâu: "Miệng là cơ quan để lập ngôn". Miệng là cửa ngõ của lời nói. Lời từ miệng mà ra, không lấy lại được. Viết sai còn xóa được, nói sai thì không. Cho nên người xưa coi miệng là cơ quan quan trọng, phải giữ gìn như giữ cửa nhà. Cửa nhà không khóa thì trộm vào. Miệng không giữ thì họa vào.
Trong lời nói cũng có âm dương. Dương là nói, âm là nghe. Người chỉ biết nói mà không biết nghe thì dương thịnh âm suy, lời nhiều mà ý ít. Người biết nghe thì khác. Nghe cho kỹ rồi hãy nói, thì lời nói ra mới trúng. Nhiều cuộc cãi nhau bắt đầu không phải vì ai sai, mà vì không ai chịu nghe ai. Người này chưa nghe hết câu của người kia đã cãi lại. Cãi qua cãi lại, cuối cùng chẳng ai nhớ mình cãi vì cái gì.
Im lặng cũng là một cách nói. Có những lúc im lặng là vàng, có những lúc im lặng là sai. Im lặng đúng lúc là khi mình đang giận, nói ra sẽ làm người khác đau, thì im lặng để cơn giận qua đi. Im lặng sai lúc là khi người khác cần mình nói một lời tử tế, mà mình lại im. Biết lúc nào nên nói, lúc nào nên im, đó là âm dương trong lời nói.
Người xưa dạy một cách đơn giản để giữ lời cho lành. Trước khi nói một câu khó nghe, tự hỏi ba câu. Câu thứ nhất: lời này có thật không. Câu thứ hai: lời này có cần nói không. Câu thứ ba: lời này nói ra có giúp được gì không. Nếu một trong ba câu trả lời là không, thì khoan nói. Nói ít lại một chút, nghĩ kỹ thêm một chút, thì lời nói ra sẽ lành hơn.
Có người bảo: "Tôi tính thẳng, nghĩ sao nói vậy". Tính thẳng là tốt, nhưng thẳng không có nghĩa là không cần giữ. Dao thẳng thì bén, lời thẳng thì đau. Người khôn không phải là người không nói thẳng, mà là người nói thẳng mà người nghe vẫn chịu được. Cùng một ý, nói kiểu này thì người ta giận, nói kiểu khác thì người ta nghe. Khác nhau chỉ ở một chút lòng thành, một chút nhẹ nhàng.
Bà Sáu sau bữa cơm đó đã làm một việc rất hay. Bà gọi con dâu lại, bảo: "Hôm qua mẹ giận, mẹ xin lỗi. Món canh mặn thật, con nói đúng. Nhưng mẹ nghe cái giọng thì mẹ buồn". Con dâu cũng xin lỗi lại. Hai mẹ con làm hòa. Một câu nói làm hỏng bữa cơm, thì một câu nói khác cũng làm lành được. Lời nói có sức phá, thì cũng có sức chữa.
Cho nên lời ăn tiếng nói không phải là chuyện nhỏ. Nó là chuyện lớn, vì nó quyết định nhà có yên hay không, bạn bè có ở lại hay không, việc làm có thuận hay không. Người giữ được lời nói của mình là người giữ được phúc của mình. Nói sao cho lành, nghe sao cho kỹ, im sao cho đúng lúc. Làm được ba điều đó thì lời nói của mình trở thành cái phúc, không phải cái họa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư