🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Quẻ Khiêm: được khen, đừng vội tin lời khen

Kinh Dịch trong đời sống · 7 phút đọc

Có một anh thợ sửa xe ở đầu hẻm nhà tôi. Tay nghề anh giỏi thật. Xe nào khó, đưa qua tay anh cũng chạy lại được. Người ta khen anh nhiều. Khen riết, anh bắt đầu tin mình là nhất. Ai góp ý, anh gạt đi. Khách quen dần dần thưa. Tới một hôm, có chiếc xe anh sửa ba lần vẫn không hết bệnh. Khách bỏ đi, không quay lại nữa. Anh ngồi nhìn tiệm vắng, mới nói một câu mà tôi nhớ mãi: giá mà lúc được khen, mình đừng tin hết lời khen đó.

Chuyện nhỏ vậy thôi. Nhưng nó giống rất nhiều chuyện lớn trong đời. Người ta ngã, thường không ngã lúc khó khăn. Người ta ngã lúc đang được khen, đang lên, đang tưởng mình vững lắm rồi. Lời khen thì ngọt. Ngọt quá, uống nhiều đâm say. Say rồi thì không còn nghe được lời thật nữa. Mà lời thật, nhiều khi chỉ là một câu góp ý nhỏ. Một người bạn nói khẽ: chỗ này anh làm chưa ổn. Một người khách nói: lần này xe vẫn còn kêu. Nghe thì khó chịu. Nhưng không nghe, cái giá còn đắt hơn.

Sách Dịch có một quẻ dạy riêng về chuyện này. Đó là quẻ Khiêm. Sách nói, bậc quân tử khiêm cung, ở dưới thấp để nuôi đức của mình. Nghĩa là người càng có đức, càng biết hạ mình xuống. Không phải hạ mình giả vờ. Không phải ngoài miệng nói khiêm tốn mà trong bụng tự cao. Mà là thật lòng thấy mình còn thiếu, còn phải học. Người như vậy, lời khen đến, họ cảm ơn, rồi họ để qua một bên. Họ không đem lời khen làm gối mà nằm. Họ đem lời khen làm gương mà soi.

Tôi nghiệm ra một điều. Khiêm tốn không phải là tự hạ thấp mình. Khiêm tốn là thấy đúng vị trí của mình. Mình giỏi chỗ này, dở chỗ kia. Mình làm được việc này, nhờ có người khác giúp việc kia. Anh thợ sửa xe giỏi, nhưng anh giỏi vì có người thầy dạy nghề, có khách tin mà giao xe, có người vợ lo cơm nước để anh yên tâm làm. Bỏ hết những cái đó đi, tay nghề còn lại bao nhiêu? Nghĩ như vậy, tự nhiên mình bớt vênh. Bớt vênh, tự nhiên mình nghe được lời người khác nói.

Lời khen nguy hiểm nhất là lời khen đúng một nửa. Đúng một nửa, nên mình tin trọn. Người ta khen mình giỏi, mình giỏi thật. Nhưng người ta không nói phần còn lại: mình giỏi trong một việc, một lúc, một hoàn cảnh. Đổi việc khác, đổi lúc khác, mình lại là người mới học. Nếu mình tưởng cái giỏi đó là của riêng mình, đi đâu cũng giỏi, thì sớm muộn cũng vấp. Quẻ Khiêm dạy người ta giữ mình ở chỗ thấp. Ở chỗ thấp, mình nhìn thấy đường. Ở chỗ cao, mình chỉ nhìn thấy mây.

Vậy thì làm sao để được khen mà không say? Tôi học được mấy cách nhỏ, xin kể ra để ai thấy hợp thì dùng. Thứ nhất, khi được khen, cảm ơn một câu, rồi hỏi lại một câu: chỗ nào còn chưa được, anh chị cứ nói thẳng. Câu hỏi đó giữ cho tai mình mở. Thứ hai, mỗi lần được khen, nhớ lại một lần mình làm sai. Nhớ lỗi cũ, tự nhiên mình tỉnh. Thứ ba, đừng kể công. Việc mình làm tốt, người khác tự thấy. Mình kể ra, lời khen thành khoe khoang. Mà khoe khoang là bước đầu của ngã.

Có người hỏi: khiêm tốn vậy, có thiệt không? Trong đời, người khiêm tốn thường thiệt những cái nhỏ. Thiệt một lời khen. Thiệt một lần đứng trước. Thiệt một chút thể diện. Nhưng họ được cái lớn. Họ được người khác tin. Được người khác dạy. Được người khác giúp lúc khó. Anh thợ sửa xe sau này đổi khác. Anh treo trong tiệm một câu tự nhắc: còn học nữa. Khách góp ý, anh nghe. Xe khó, anh nói thẳng: cái này tôi chưa chắc, để tôi hỏi thầy cũ. Khách nghe vậy lại càng tin. Tiệm anh đông trở lại. Đông hơn trước. Không phải vì tay nghề anh giỏi hơn. Mà vì anh biết mình còn phải học.

Quẻ Khiêm không dạy người ta cúi đầu trước mọi người. Nó dạy người ta đứng đúng chỗ của mình. Đứng đúng chỗ, thì lời khen không làm mình bay lên. Lời chê không làm mình ngã xuống. Mình vẫn là mình. Vẫn làm việc của mình. Vẫn học thêm mỗi ngày. Đó mới là cái vững thật. Cái vững của người biết mình còn thiếu, và vui vì còn có cái để học.

Hôm nay, nếu ai đó khen bạn, cứ nhận. Nhận cho vui. Rồi để lời khen đó qua một bên. Hỏi mình một câu: việc này, mình còn làm tốt hơn được không? Ai có thể dạy mình thêm? Câu hỏi đó nhỏ. Nhưng nó giữ cho mình ở dưới thấp, nơi đức của mình được nuôi lớn từng ngày, lặng lẽ mà chắc chắn.

Những điều này kể theo sách cổ để mình soi lại chính mình, chỉ để tham khảo văn hóa, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh của bất kỳ ai.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Dịch Kinh Đại Toàn Tập 1 (Yếu Chỉ) — Quẻ Khiêm, tr.34
Bài liên quanQuẻ Tụng: chuyện hàng xóm, thắng thua đều mất tìnhQuẻ Cấn: dừng lại để thở, không phải để thuaQuẻ Tiệm: học một nghề, đi từng nấc một