Chuyện bắt đầu từ một cây ổi. Nhà bà Tư trồng cây ổi sát hàng rào. Cành vươn qua nhà ông Bảy. Trái rụng sang sân ông Bảy. Ông Bảy nhặt ăn, bà Tư thấy, nói một câu. Ông Bảy đáp lại một câu. Câu qua câu lại, thành to tiếng. Rồi hai nhà không nhìn mặt nhau. Rồi con cháu hai bên cũng không chơi với nhau. Một cây ổi, mà chia đôi một con hẻm. Nghe thì buồn cười. Nhưng chuyện như vậy, hẻm nào cũng có. Chỉ khác nhau ở cái cớ: cây ổi, bức tường, tiếng ồn, chỗ đậu xe, con chó. Cái cớ thì nhỏ. Cái mất thì lớn.
Sách Dịch có quẻ Tụng, nói về kiện tụng, tranh biện. Sách kể, con người vì tranh nhau miếng ăn, nên mới sinh kiện tụng. Thánh nhân xưa nói về quẻ Tụng, cốt để ngăn ngừa kiện tụng, để mọi người trừ diệt những nguyên nhân gây chia rẽ, mà vui sống cùng nhau. Và sách nói thẳng một câu đáng nhớ: dẫu sang hay hèn, dẫu mạnh hay yếu, dẫu được hay thua, kiện tụng cũng không ích lợi gì. Nghĩa là tranh cho tới cùng, có thắng cũng không lợi. Vì cái thắng đó, trả bằng tiền, bằng thời gian, bằng tình nghĩa. Tính ra, lỗ.
Tôi thấy nhiều cuộc tranh cãi trong đời giống hệt nhau ở một điểm: ban đầu ai cũng tưởng mình tranh vì lẽ phải. Nhưng tranh một hồi, lẽ phải biến mất. Chỉ còn lại cái tôi. Tôi phải thắng. Tôi không thể thua người này. Tôi thua thì mất mặt. Thế là lời nói ngày càng nặng. Việc nhỏ ngày càng lớn. Người ta quên mất mình tranh vì cái gì. Cây ổi hay bức tường chỉ là cái cớ. Cái thật sự đang tranh, là ai hơn ai. Mà cái đó, tranh bao nhiêu cũng không đủ.
Quẻ Tụng dạy một điều mà nghe qua tưởng như thua thiệt: đừng để chuyện tới lúc phải tụng. Ngăn từ trước. Ngăn bằng cách nào? Sách nói, phải nghiên cứu nguyên nhân của kiện tụng, của chia rẽ. Nguyên nhân thường không nằm ở sự việc. Nó nằm ở lòng người. Lòng tham một chút. Lòng tự ái một chút. Cái tính hơn thua một chút. Miếng ăn, chỗ ngồi, một câu nói. Những thứ đó nhỏ. Nhưng lòng người không chịu nhỏ. Lòng người muốn mình đúng, mình hơn, mình được. Cái muốn đó, nếu không nhìn thấy, nó sẽ đẩy mình đi rất xa. Tới lúc nhìn lại, đã đứng giữa tòa, giữa đơn từ, giữa hai nhà không nhìn mặt nhau.
Vậy thì ngăn bằng cách nào, trong đời thường? Tôi nghĩ có ba lúc phải dừng lại. Lúc thứ nhất, khi mình sắp nói một câu nặng hơn câu người ta vừa nói. Câu nặng đó, nói ra dễ, rút lại khó. Dừng một nhịp, uống một ngụm nước, câu nói sẽ khác. Lúc thứ hai, khi mình bắt đầu kể chuyện này cho người thứ ba nghe, để tìm người đứng về phía mình. Lúc đó, mình không còn tìm lẽ phải nữa. Mình đang tìm đồng minh. Mà tìm đồng minh, tức là chuyện sắp lớn. Lúc thứ ba, khi mình nghĩ tới chuyện nhờ người có quyền can thiệp, viết đơn, kiện tụng. Tới lúc đó, hãy hỏi mình một câu: thắng rồi, mình được gì? Tiền đền được mấy đồng? Thời gian mất bao nhiêu tháng? Tình làng nghĩa xóm còn không? Hỏi xong, nhiều người sẽ chọn cách khác.
Cách khác là gì? Là nói chuyện thẳng với nhau, khi còn nói được. Là nhường một bước, không phải vì mình sai, mà vì mình không muốn mất tình. Là sửa cái nhỏ trước khi nó thành cái lớn: cành ổi vươn qua, mình tỉa đi. Tiếng ồn ban đêm, mình nhắc nhau khẽ. Chỗ đậu xe chật, mình xếp lại. Những việc đó, làm thì dễ. Không làm, để tới lúc tụng, thì khó gấp trăm lần. Quẻ Tụng không cấm người ta tìm lẽ phải. Nó chỉ nhắc: tìm lẽ phải bằng cách làm cho mọi người vui sống cùng nhau, chứ không phải bằng cách thắng cho bằng được.
Bà Tư và ông Bảy sau này làm hòa. Người làm hòa là đứa cháu nhỏ. Nó hái ổi, chia cho cả hai nhà. Hai ông bà nhìn nhau, bật cười. Cây ổi vẫn đó. Trái vẫn rụng sang sân. Nhưng giờ ông Bảy hái đưa qua, bà Tư cảm ơn. Một việc nhỏ, đổi cách nhìn, thành chuyện khác. Tôi kể chuyện này không phải để nói ai đúng ai sai. Tôi chỉ muốn nói: trong những cuộc tranh cãi của đời thường, thắng thua không quan trọng bằng còn nhìn mặt nhau được không. Còn nhìn mặt nhau, còn chào nhau, còn chia nhau trái ổi, là còn thắng. Thắng lớn nhất, là không phải tụng.
Những điều này kể theo sách cổ để mình soi lại chính mình, chỉ để tham khảo văn hóa, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh của bất kỳ ai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư