Có một quán cơm nhỏ trong chợ. Hồi mới mở, quán chỉ có ba cái bàn. Vợ nấu, chồng bưng. Khách tới, hai vợ chồng nhớ tên từng người, nhớ ai ăn cay, ai không ăn hành. Quán đông dần. Ba bàn thành mười bàn. Mười bàn thành hai mươi bàn. Tới lúc đông nhất, người chồng thuê thêm người. Rồi thuê thêm nữa. Rồi anh không còn bưng cơm nữa. Anh ngồi trong phòng, coi sổ sách. Khách cũ tới, anh không nhớ tên nữa. Món ăn vẫn vậy, mà khách thưa dần. Có người khách quen nói: hồi đó quán nhỏ mà ấm. Giờ quán lớn, mà lạnh. Anh nghe, giật mình. Quán của anh thịnh lên, rồi đang đi xuống. Mà anh không biết nó bắt đầu xuống từ lúc nào.
Sách Dịch có quẻ Phong. Phong là lớn, là thịnh. Sách nói, có nơi qui tụ, sẽ đi đến chỗ thịnh đạt. Phong là phong thịnh, hanh thông. Nhưng sách cũng dặn: đừng lo, đừng buồn, mà nên giữ mình như lúc mặt trời đứng bóng. Mặt trời lên tới đỉnh, rồi sẽ xế. Thịnh lên tới đỉnh, rồi sẽ suy. Đó không phải là lời dọa. Đó là lẽ thường của trời đất. Ai đang thịnh mà tưởng mình thịnh mãi, người đó đang đứng ở chỗ nguy hiểm nhất mà không hay.
Tôi nghiệm ra, lúc thịnh là lúc khó giữ mình nhất. Lúc khó, người ta cẩn thận. Lúc khó, người ta nhớ ơn. Lúc khó, người ta lắng nghe. Lúc thịnh, mọi thứ đảo lại. Tiền nhiều, lời khen nhiều, người vây quanh nhiều. Mình tưởng những cái đó là của mình. Mình tưởng mình giỏi nên mới được vậy. Mình quên mất, lúc bắt đầu, mình có gì. Mình quên mất, ai đã giúp mình lúc chưa có gì. Người chồng trong quán cơm quên mất, quán đông lên nhờ những người khách đầu tiên, những người ăn xong còn giới thiệu thêm bạn. Quên mất, vợ mình đã nấu bao nhiêu nồi cơm, thức bao nhiêu đêm. Quên mất, mình từng nhớ tên từng khách. Quên, không phải vì mình xấu. Mà vì lúc thịnh, người ta dễ quên. Dễ quên lắm.
Quẻ Phong dạy người ta một việc: đang thịnh, nhớ giữ mình. Giữ mình bằng cách nào? Tôi nghĩ có ba việc. Việc thứ nhất, nhớ người đã nâng mình lên. Nhớ bằng việc làm, không phải bằng lời nói. Gọi điện hỏi thăm người thầy cũ. Chia phần cho người đã cùng mình gánh lúc khó. Đối đãi tử tế với người đã tin mình từ đầu. Việc thứ hai, giữ cái gốc làm nên mình. Quán cơm đông lên nhờ món ăn ngon và sự ấm áp. Giữ hai thứ đó, thì đông hay vắng, quán vẫn là quán. Bỏ hai thứ đó để chạy theo lớn, thì lớn mấy cũng rỗng. Việc thứ ba, đừng tiêu hết những gì mình đang có. Lúc thịnh, tiền vào nhiều, dễ tiêu nhiều. Mua sắm, mở rộng, khoe khoang. Tới lúc suy, không còn gì để chống đỡ. Người biết giữ, lúc thịnh để dành một phần. Phần để dành đó, là để lúc xế, mình vẫn đứng được.
Có một hình ảnh trong quẻ Phong mà tôi nhớ mãi. Sách nói, nên giữ mình như lúc mặt trời đứng bóng. Mặt trời đứng bóng, là lúc sáng nhất. Nhưng cũng là lúc bắt đầu xế. Người khôn, nhìn mặt trời đứng bóng mà biết lo. Lo không phải để sợ. Lo để chuẩn bị. Chuẩn bị cho lúc xế, bằng cách sống đàng hoàng lúc đang sáng. Đối xử tốt với người khác lúc mình còn mạnh. Làm việc tử tế lúc mình còn được tin. Những việc đó, làm lúc thịnh thì dễ. Làm lúc suy thì khó. Vì lúc suy, người ta không còn tin mình nữa. Lúc thịnh, người ta tin. Cho nên lúc thịnh, chính là lúc phải sống tốt nhất.
Anh chủ quán cơm sau này làm một việc hay. Anh ra ngoài bưng cơm trở lại. Khách cũ thấy anh, mừng lắm. Anh nhớ tên từng người. Anh hỏi thăm từng nhà. Quán không đông như hồi đỉnh cao. Nhưng khách ở lại. Khách ở lại, vì họ thấy anh trở lại là anh ngày xưa. Tôi kể chuyện này, không phải để nói làm ăn lớn là sai. Làm ăn lớn là tốt. Chỉ là lớn lên, đừng bỏ mất cái đã làm mình lớn. Thịnh rồi suy, là lẽ thường. Nhưng người giữ được cái gốc, suy rồi sẽ thịnh lại. Người bỏ gốc, suy rồi khó mà lên. Quẻ Phong không dạy người ta sợ thịnh. Nó dạy người ta, đang thịnh, nhớ người đã nâng mình lên. Nhớ, thì còn đường về. Quên, thì lúc xế, mình đứng một mình giữa chiều tà, không biết bấu vào đâu.
Những điều này kể theo sách cổ để mình soi lại chính mình, chỉ để tham khảo văn hóa, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh của bất kỳ ai.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư