Trong xóm có anh thợ sửa xe tên Tùng. Tay nghề giỏi nhất xóm. Xe nào khó, người ta cũng đem tới anh. Vậy mà anh ít nói. Khách khen, anh chỉ cười. Ai hỏi bí quyết, anh bảo: tôi sửa được vì tôi nghe xe nó kêu chỗ nào. Không khoe, không chê ai. Lâu dần, cả xóm tin anh. Người ta bảo: giỏi mà hiền như vậy thì ai cũng quý.
Người xưa có một quẻ dành riêng cho người như anh Tùng. Đó là quẻ Khiêm. Trong sách Dịch Kinh Đại Toàn Tập, quẻ Khiêm được khen là một quẻ tốt nhất trong Kinh Dịch. Từ Thoán đến Hào, toàn thấy hanh thông, tốt lành, có lợi. Mới hay thánh hiền trọng nhất sự khiêm cung.
Hình của quẻ Khiêm lạ lắm. Núi cao mà lại nằm dưới đất. Núi là thứ cao lớn, sừng sững. Đất là thứ thấp, nằm dưới chân. Vậy mà trong quẻ Khiêm, núi chịu ẩn mình trong lòng đất. Sách giảng: người có tài như núi mà sống thầm lặng trong lòng dân, giúp ích cho đời mà không khoe khoang nửa lời, nửa tiếng. Đó chính là khiêm cung.
Quẻ Khiêm còn nói một định luật của trời đất. Cái gì thấp thì sẽ được đưa lên cao. Cái gì cao thì sẽ bị hạ xuống thấp. Đất ở trên, núi ở dưới, ấy vậy mà quẻ vẫn tốt. Vì trời đất vốn ghét sự đầy tràn mà thương sự khiêm tốn. Người tự cao thì người ta xa lánh. Người khiêm tốn thì người ta muốn lại gần. Cái lẽ ấy xưa nay không đổi.
Nhiều người hiểu lầm khiêm cung là tự hạ mình. Không phải. Khiêm cung không phải là nói mình dở khi mình giỏi. Không phải là cúi đầu trước cái sai. Không phải là để người ta lấn lướt mà vẫn im lặng. Khiêm cung là biết rõ mình giỏi ở đâu, dở ở đâu, rồi cư xử đúng mực. Giỏi thì làm, không cần rao. Dở thì học, không ngại hỏi. Có công thì nhận phần mình, không ôm hết công của người khác. Đó là khiêm cung thật.
Trong sách, lời Thoán của quẻ Khiêm viết ngắn gọn: Khiêm tốn mới hay, việc người quân tử có ngày thành công. Nghĩa là khiêm tốn rồi sẽ đem lại sự thành công mỹ mãn. Không phải thành công đến ngay hôm nay. Mà là thành công bền. Người khiêm tốn được người ta tin. Được tin thì được giao việc lớn. Việc lớn làm xong thì tiếng tốt lan ra. Cứ như vậy mà lên, chậm mà chắc.
Trong đời sống, khiêm cung giúp mình học được nhiều hơn. Người tự cao thì không nghe ai nói. Ai góp ý cũng cho là ganh tị. Lâu dần, họ không biết mình sai ở đâu. Người khiêm tốn thì khác. Họ nghe được lời chê. Họ sửa được lỗi sai. Họ học được nghề từ người kém tuổi hơn mình mà không thấy xấu hổ. Học như vậy thì mỗi năm giỏi thêm một chút. Mười năm sau, khoảng cách rất xa.
Khiêm cung cũng giúp giữ được tình cảm. Vợ chồng sống với nhau, ai cũng muốn mình đúng thì nhà không yên. Một người biết nhường một câu, nhà yên được một buổi. Cha mẹ dạy con, nếu lúc nào cũng ra oai thì con sợ mà không phục. Cha mẹ biết nhận lỗi với con khi mình sai, con sẽ nể hơn nhiều. Bạn bè với nhau cũng vậy. Người hay khoe khoang thì bạn bè dần xa. Người sống điềm đạm thì bạn bè ở lại lâu.
Nói cho rõ: đây là cách nhìn tham khảo của văn hóa cổ, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh của ai. Quẻ Khiêm không bảo người khiêm tốn thì chắc chắn giàu sang. Nó chỉ nói một điều đã được người xưa nghiệm ra: khiêm tốn thì được lòng người, được lòng người thì việc dễ thành.
Muốn tập khiêm cung, hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Được khen thì nói một câu cảm ơn rồi thôi, không kể thêm công của mình. Thấy người khác giỏi thì học, không tìm cách hạ thấp họ. Làm sai thì nhận, không đổ lỗi. Giúp ai thì giúp rồi quên, không nhắc lại để kể công. Những việc ấy làm đều đặn, tính mình sẽ đổi. Người ta sẽ quý mình không phải vì mình giỏi, mà vì mình dễ gần.
Núi cao mà chịu nằm dưới đất. Người giỏi mà chịu sống lặng lẽ. Đó không phải là thua thiệt. Đó là cách đứng vững nhất. Vì cái gì càng cao càng dễ đổ. Còn cái gì khiêm tốn thì trời đất nâng lên, người đời thương mến. Quẻ Khiêm để lại cho mình một câu rất gọn: càng cao càng cúi, càng giỏi càng hiền.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư