Có anh thanh niên khỏe mạnh, vai u thịt bắp, đi đâu cũng thích thể hiện. Ai nói trái ý là gân cổ lên cãi. Ai chen lấn là đẩy người ta ra. Anh tưởng thế là mạnh. Nhưng rồi một lần xô xát ngoài đường, anh bị thương, lại còn phải đền tiền cho người ta. Về nhà, cha anh chỉ nói một câu. Mạnh mà không biết giữ mình, thì cái mạnh ấy chỉ làm hại mình thôi.
Người xưa cũng nói như vậy trong quẻ Đại Tráng. Quẻ này bàn về cái mạnh. Sách giảng rằng Đại Tráng là lúc bốn hào dương đang hồi cường thịnh, dưới có Kiền là cương kiện, trên có Chấn là sấm sét. Mạnh như sấm. Nhưng sách dặn ngay một câu. Lớn mạnh muốn hay thì cần chính đáng. Mạnh mà không chính đáng, thì cái mạnh ấy không bền, mà còn sinh họa.
Sách còn nói rõ hơn nữa. Quẻ Đại Tráng bàn về uy dũng, nhưng lại đề cao uy dũng tinh thần, uy dũng của đạo nghĩa nhân đức. Nghĩa là cái dũng đáng quý không phải là dũng của nắm đấm. Là dũng của người dám làm việc phải, dám giữ lẽ phải, dám đứng về phía người yếu. Người quân tử, sách viết, không có lễ nghĩa thì không theo. Mạnh đến mấy, mà việc ấy trái lễ nghĩa, thì người quân tử không làm. Cái mạnh có kỷ luật, có giới hạn, mới là cái mạnh thật.
Trong đời thường, chuyện này gặp hoài. Một người sếp có quyền, có thể quát tháo nhân viên, trừ lương, đuổi việc. Làm vậy thì ai cũng sợ. Nhưng sợ không phải là nể. Người ta sợ thì người ta làm cho xong việc, chứ không làm hết lòng. Một người sếp khác cũng có quyền như vậy, nhưng nói năng đàng hoàng, sai thì nhắc riêng, đúng thì khen trước mặt mọi người. Người ta nể, người ta làm hết sức. Cả hai đều mạnh. Nhưng cái mạnh thứ hai bền hơn nhiều.
Người làm cha làm mẹ cũng vậy. Có người dạy con bằng roi vọt, bằng quát mắng. Con sợ thì nghe lời lúc nhỏ, lớn lên thì xa cách. Có người dạy con bằng lời nói rõ ràng, bằng việc làm gương. Con nể thì nghe lời cả đời. Cái mạnh của người cha, người mẹ, không nằm ở tiếng quát to. Nằm ở chỗ mình sống ngay thẳng, nói được làm được, con nhìn vào mà học.
Tuổi trẻ càng cần nhớ điều này. Tuổi trẻ khỏe, nhanh, dám làm. Nhưng khỏe mà ẩu thì dễ hỏng việc. Lái xe nhanh để khoe, uống rượu nhiều để chứng tỏ mình chịu chơi, cãi nhau tay đôi để không thua ai. Mấy cái đó, nhìn thì mạnh, nhưng thật ra là yếu. Yếu vì không làm chủ được mình. Người mạnh thật là người biết dừng. Biết lúc nào nên tiến, lúc nào nên lùi. Biết cơn giận đang lên thì im lặng một chút, đợi nguội rồi hãy nói. Kinh Dịch ở đây chỉ là lời tham khảo văn hóa của người xưa, để mình soi lại cách sống của mình, không phải lời phán chắc chắn về số phận của ai.
Có người hỏi, vậy làm sao biết cái mạnh của mình có chính đáng hay không. Cứ hỏi ba câu. Việc mình làm có giúp ai không, hay chỉ giúp mình. Việc mình làm có làm ai khổ không. Việc mình làm, nếu người khác làm với mình như vậy, mình có chịu được không. Trả lời thật lòng ba câu ấy thì biết ngay. Mạnh mà giúp người, không làm ai khổ, và mình cũng chịu được nếu bị đối xử như vậy, thì đó là cái mạnh chính đáng.
Cho nên, đừng hỏi mình có mạnh hay không. Hãy hỏi cái mạnh của mình có chính đáng hay không. Mạnh để bảo vệ người yếu thì tốt. Mạnh để giúp việc chung thì tốt. Mạnh để dọa nạt người khác thì không tốt. Sấm sét mạnh thật, nhưng sấm sét đánh bừa thì chỉ làm cháy nhà. Cái mạnh có đạo nghĩa đi cùng, như sấm đi cùng mưa, tưới mát ruộng đồng, thì mới là cái mạnh mà người xưa khen.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư