Có cậu học trò học nghề mộc, mới vào nghề đã muốn đóng được cái tủ đẹp như thầy. Thầy cười bảo, muốn đóng tủ thì trước hết phải biết bào cho thẳng một thanh gỗ. Bào thẳng rồi mới học ghép mộng. Ghép mộng vững rồi mới học đóng tủ. Mỗi việc là một nấc. Bỏ nấc nào cũng không xong. Cậu học trò nghe lời, làm từng nấc một. Ba năm sau, cậu đóng được cái tủ đẹp hơn cả tủ của thầy ngày xưa.
Câu chuyện ấy, người xưa đã vẽ sẵn trong Kinh Dịch. Một quẻ có sáu hào, xếp từ dưới lên trên. Hào dưới cùng gọi là hào Sơ, hào trên cùng gọi là hào Thượng. Sáu hào là sáu nấc thang của một việc, của một đời người. Mỗi hào ở một vị trí, mỗi vị trí có một việc phải làm. Hào Sơ thì mới bắt đầu, phải khiêm tốn, phải học. Hào giữa thì đang làm, phải vững vàng, phải giữ. Hào Thượng thì đã lên cao, phải cẩn thận, vì càng cao càng dễ ngã.
Sách cổ có chỗ giảng rằng có những quẻ không dựa vào sự tương ứng của sáu hào để suy nghĩa, mà dựa vào hai quẻ trên dưới để nhận định. Nhưng dù xét theo cách nào, sáu hào vẫn là sáu chặng của một hành trình. Đời người cũng vậy. Lúc trẻ là hào Sơ. Chưa biết gì nhiều, sức thì khỏe, lòng thì háo hức. Việc của tuổi trẻ là học, là nghe, là làm những việc nhỏ cho chắc tay. Đừng vội đòi làm việc lớn khi tay mình còn chưa vững.
Đến tuổi trung niên là hào giữa. Đây là lúc gánh nặng nhất. Trên có cha mẹ già cần chăm, dưới có con nhỏ cần nuôi, giữa có công việc cần giữ. Hào giữa phải vững như cây cột giữa nhà. Vững không phải là không mệt. Vững là mệt vẫn làm, khó vẫn giữ. Người ở giữa mà lung lay thì cả nhà lung lay theo. Cho nên tuổi trung niên cần nhất là sự bền bỉ. Không cần làm gì ầm ĩ. Chỉ cần mỗi ngày làm tốt việc của ngày ấy.
Đến tuổi già là hào Thượng. Đã đi hết các nấc, nhìn lại thì thấy rõ mọi chuyện. Sách cổ giảng rằng sáu hào còn bàn về các cách ẩn độn, những cái hay cái dở trong việc lui về, giữ mình. Người già lui về không phải là hết việc. Người già lui về để nhường chỗ cho người trẻ, để làm chỗ dựa tinh thần cho con cháu. Lui mà vẫn sáng, vẫn vui, vẫn có ích, thì cái lui ấy đẹp hơn cả cái tiến.
Cái hay của sáu hào là nó dạy người ta đừng nhảy cóc. Có người mới học nghề đã muốn làm thầy. Có người mới buôn bán đã muốn làm giàu nhanh. Có người mới yêu đã muốn cưới ngay. Nhảy cóc thì có thể lên nhanh một nấc, nhưng chân chưa đứng vững ở nấc dưới thì dễ hụt. Đời không có thang máy. Đời chỉ có cầu thang. Đi từng nấc thì chậm, nhưng chắc. Chậm mà chắc thì đi được xa.
Nhìn lại đời mình theo sáu hào, ai cũng thấy mình đang ở một nấc nào đó. Đang ở nấc thấp thì đừng buồn. Nấc thấp là chỗ để học, để tích lũy. Đang ở nấc giữa thì đừng nản. Nấc giữa là chỗ để gánh, để chứng tỏ mình. Đang ở nấc cao thì đừng kiêu. Nấc cao là chỗ để giữ, để nhường. Mỗi nấc có cái khó riêng, cũng có cái hay riêng. Kinh Dịch ở đây chỉ là lời tham khảo văn hóa của người xưa, để mình soi lại cách sống của mình, không phải lời phán chắc chắn về số phận của ai.
Cho nên, đừng so mình với người đang ở nấc khác. Người ta ở nấc trên vì người ta đi trước mình mấy năm. Mình ở nấc dưới không có nghĩa là mình thua. Chỉ cần hôm nay mình đứng vững ở nấc của mình, ngày mai bước lên một nấc nữa, thì đời mình đang đi đúng hướng. Sáu hào, sáu nấc, đi hết sáu nấc là trọn một quẻ. Đời người, đi hết các chặng của mình, là trọn một đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư