Có một căn nhà cũ, cây xà ngang trên mái đã cong xuống. Chủ nhà thấy rồi, nhưng nghĩ rằng nó cong vậy thôi, chưa gãy được đâu. Cứ để đó, mai mốt sửa. Mùa mưa đến, mái dột, xà càng cong thêm. Đến lúc sập một góc mái, sửa tốn gấp mười lần. Người thợ đến xem, lắc đầu bảo, biết cong từ đầu mà chống đỡ thì đâu đến nỗi này.
Người xưa gọi cái lúc quá đà ấy là quẻ Đại Quá. Đại Quá nghĩa là quá nhiều, quá mức. Sách cổ giảng rằng ở cuối quẻ Đại Quá là lúc khó khăn nhất, đòi hỏi một nhân tài phi thường. Nếu không tự lượng sức mình mà cứ ra tay gánh vác bừa, thì có khác nào lội nước quá sâu, ngập lút cả đầu. Hình ảnh ấy rõ lắm. Nước đến ngực thì còn lội được. Nước ngập đầu thì chỉ còn cách chìm.
Trong đời, ai cũng có lúc quá đà. Làm ăn đang tốt, vay thêm tiền để mở rộng, mở rộng nữa, đến lúc vốn liếng căng ra, một cơn gió nhẹ cũng đủ làm đổ. Ăn uống đang ngon miệng, ăn thêm, uống thêm, đến lúc thân thể quá tải, bệnh tật tìm đến. Thương con quá mức, lo cho con từng ly từng tí, đến lúc con lớn mà không biết tự lo cho mình. Cái quá nào cũng bắt đầu từ một cái tốt. Tốt mà đi quá giới hạn thì thành xấu.
Quẻ Đại Quá không dạy người ta đừng làm gì cả. Nó dạy người ta biết lượng sức mình. Sách viết rằng bao nhiêu người có lòng tha thiết cứu đời, đã thật sự xả thân, nhưng vì tài thô, trí thiển, không đủ kiến thức, mưu lược, nên đã bị ngọn trào lịch sử nhận chìm. Lòng tốt thì có, nhưng sức thì chưa đủ. Làm việc lớn mà sức chưa tới, thì lòng tốt cũng không cứu được việc. Cho nên, trước khi gánh một việc lớn, phải hỏi mình thật lòng. Mình có đủ sức không. Mình có đủ người giúp không. Mình có đủ thời gian không.
Biết sửa thì còn kịp, đó là điều quan trọng nhất của quẻ này. Cột nhà cong mà chưa gãy thì vẫn sửa được. Chống thêm một cây cột nữa, thay một đoạn xà mới, mái nhà lại vững. Nợ nần đang nhiều mà chưa vỡ thì vẫn gỡ được. Ngừng vay thêm, trả dần từng món, sống tằn tiện một thời gian. Sức khỏe đang xuống mà chưa bệnh nặng thì vẫn dưỡng được. Ăn ít lại, ngủ sớm hơn, đi bộ mỗi ngày. Cái khó là người ta thường đợi đến lúc gãy mới chịu sửa.
Nhiều người thất bại không phải vì họ dở. Mà vì họ nóng vội. Sách giảng quẻ Đại Quá có kể, người làm việc lớn thất bại, phần nhiều không phải vì yếu ớt, mà vì nóng nảy, ương ngạnh, làm gì cũng muốn thành công mau, kết quả vội. Muốn giàu nhanh, muốn nổi tiếng nhanh, muốn con giỏi nhanh. Cái nhanh ấy làm người ta bỏ qua những bước phải đi từ từ. Đi nhanh quá, chân không kịp vững, thì ngã là chuyện thường.
Cho nên, khi thấy đời mình đang quá đà, đừng hoảng. Cũng đừng cố gồng thêm. Dừng lại một chút, xem chỗ nào đang cong, chỗ nào đang quá tải. Bớt đi một việc, trả đi một món nợ, buông đi một tham vọng. Bớt không phải là thua. Bớt là để cái còn lại được vững. Kinh Dịch ở đây chỉ là lời tham khảo văn hóa của người xưa, để mình soi lại cách sống của mình, không phải lời phán chắc chắn về số phận của ai.
Cuối cùng, xin nhớ hình ảnh cây xà cong. Nhà nào cũng có một chỗ đang cong. Đời ai cũng có một việc đang quá. Người khôn không đợi nó gãy. Người khôn nhìn thấy nó cong từ sớm, chống đỡ từ sớm, sửa chữa từ sớm. Sửa sớm thì tốn ít, sửa muộn thì tốn nhiều. Biết mình đang quá ở đâu, đó đã là một nửa của sự sửa chữa rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư