Có những người trẻ đi làm, mới ra trường hai ba năm đã muốn làm trưởng phòng. Có người mở cửa hàng, mới khai trương một tháng đã muốn mở thêm chi nhánh. Có người tập gym, mới tập một tuần đã soi gương xem cơ bắp lên chưa. Nôn nóng leo nhanh, ai cũng từng như vậy. Nhưng leo nhanh mà nền chưa vững, thì càng lên cao càng dễ ngã.
Người xưa có một quẻ Dịch nói đúng chuyện này: quẻ Thăng. Thăng nghĩa là tiến lên, là thăng tiến. Trong sách xưa giải rằng, sau quẻ Tụy là quẻ Thăng, vì cái gì tụ họp lại, chồng chất lên, thì sẽ hóa nên cao dần. Xét thế quẻ, trên là đất, dưới là cây. Cây mọc từ đất vươn dần lên cao, cho nên gọi là Thăng. Toàn quẻ này bàn về sự tiến bước của một người hiền, leo dần từng bậc, để tiến mãi lên cao. Thăng là cố gắng vươn lên, nhưng vươn lên từng chút, như cây lớn lên mỗi ngày một ít.
Câu mở đầu của quẻ Thăng, nói bằng lời xưa, là: thăng tiến thì hanh thông, cần gặp người lớn đức độ để được giúp, đừng lo lắng, tiến về phía sáng thì tốt lành. Nghe thì đơn giản, mà ngẫm ra có ba điều rất thiết thực. Thứ nhất, muốn tiến lên thì cần có người trên phù trợ, người đi trước dìu dắt. Thứ hai, đã được giúp rồi thì đừng lo lắng quá nhiều, cứ vững tâm mà đi. Thứ ba, tiến là tiến về phía quang minh, phía sáng, chứ không phải tiến bằng mọi giá, bất chấp đúng sai.
Sách xưa còn giải thêm: phía Nam là phía của ánh sáng, của văn minh, vua chúa xưa thường quay về phía Nam mà trị dân, ý là đưa dân tới chỗ sáng sủa, thịnh trị. Đặt vào đời nay, tiến về phía sáng nghĩa là tiến bằng năng lực thật, bằng việc làm tử tế, chứ không phải leo lên bằng cách đạp người khác xuống, hay luồn lách, nịnh bợ. Leo lên bằng đường tối, có lên được cũng không ngồi lâu. Leo lên bằng đường sáng, chậm một chút mà chắc.
Hình ảnh cây mọc từ đất là hình ảnh đẹp nhất của quẻ này. Cây không bao giờ mọc vọt lên trong một đêm. Nó bám rễ xuống đất trước, rễ càng sâu thì thân càng vững, rồi mới vươn cành lên trời. Người đi làm cũng vậy. Năm đầu đi làm là năm bám rễ: học nghề, học cách làm việc với người khác, học chịu đựng những việc nhỏ nhặt. Ai coi thường năm bám rễ, chỉ chăm chăm muốn lên cao, thì giống như cây rễ nông mà cành to, gió lớn một chút là đổ.
Trong đời sống, sự thăng tiến thường đến rất âm thầm. Một người thợ may, ban đầu chỉ sửa quần áo cho hàng xóm, làm cẩn thận từng đường kim, khách quen dần, rồi một ngày có người đặt may cả bộ. Một người bán hàng online, ban đầu chỉ bán cho bạn bè, gói hàng cẩn thận, trả lời tin nhắn tử tế, rồi khách giới thiệu khách, cửa hàng lớn dần. Không ai trong số họ leo lên trong một ngày. Họ leo lên như cây mọc: mỗi ngày thêm một chút, không ai thấy, cho tới một ngày người ta ngước lên mới thấy cây đã cao.
Quẻ Thăng cũng nhắc một điều mà người nôn nóng hay quên: muốn tiến lên cần có người giúp. Không ai tự leo lên một mình. Người thầy chỉ cho mình một mánh nghề, người sếp giao cho mình một việc khó để mình trưởng thành, người bạn nói cho mình một lời thật lúc mình sai. Những người đó là cái giàn cho cây leo. Người biết ơn và biết giữ quan hệ với người đã giúp mình, thì càng leo càng có thêm giàn đỡ. Người qua cầu rút ván, leo được một đoạn là hết chỗ bám.
Có một ý nữa trong quẻ Thăng: thăng tiến mà hanh thông là vì thuận thời, thuận thế. Cây mọc được là vì gặp đúng mùa, đúng đất, đúng nước. Người tiến được cũng cần gặp thời. Nhưng gặp thời không có nghĩa là ngồi chờ thời. Cây không chờ mùa xuân mới mọc rễ; nó mọc rễ cả mùa đông, để xuân đến là bật lên ngay. Người khôn cũng vậy: lúc chưa có cơ hội thì lo tích lũy, học thêm nghề, rèn thêm tính, để khi cơ hội đến thì mình đã sẵn sàng.
Vậy thì, với người đang nôn nóng muốn leo nhanh, quẻ Thăng nhắn gì? Nhắn rằng đừng nhảy một phát lên đỉnh. Hãy leo từng bậc, bậc nào chắc bậc đó. Hãy bám rễ cho sâu trước khi vươn cành. Hãy tìm người đức độ mà học, đừng tìm đường tắt mà đi. Và hãy nhớ tiến về phía sáng: làm việc tử tế, sống ngay thẳng, thì có chậm một chút, cuối cùng vẫn tới nơi.
Cây mọc từ đất, người tiến từ gốc. Gốc vững thì cây cao, gốc nông thì cây đổ. Đó là bài học giản dị mà quẻ Thăng để lại, cho bất cứ ai đang trên đường đi lên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư