Ngày xưa, người ta đi xa nhà là một chuyện lớn. Không có điện thoại. Không có xe nhanh. Đi một chuyến có khi mất cả tháng. Trước khi đi, cả nhà ngồi lại dặn dò đủ thứ. Ra ngoài phải cẩn thận. Ăn uống phải dè chừng. Gặp người lạ đừng tin ngay. Tối ngủ phải khóa cửa. Tiền bạc giấu kỹ. Nói thì nhiều. Nhưng tóm lại chỉ có một ý. Đi xa thì phải giữ mình. Vì xa nhà không còn ai che chở. Mình phải tự che chở lấy mình.
Trong Kinh Dịch, quẻ Lữ nói về đúng chuyện này. Lữ là đi xa, là làm khách ở xứ người. Lời kinh viết rất ngắn. Lữ tiểu hanh, lữ trinh cát. Nghĩa là quẻ Lữ nhỏ hanh thông, sự đi đường chính bền tốt. Nghe thì đơn giản. Nhưng giải nghĩa của Trình Di thì sâu hơn. Tài quẻ này có thể hanh thông nho nhỏ được lẽ trinh chính của sự đi đường mà tốt. Nghĩa là đi xa thì không nên mong lớn. Chỉ nên mong nhỏ mà chắc. Đi xa mà ham lớn thì dễ ngã. Đi xa mà giữ được chính bền thì tốt. Chính là ngay thẳng. Bền là bền chí. Người đi xa mà giữ được hai thứ này thì dù nhỏ cũng hanh thông.
Quẻ Lữ còn có một hình tượng rất đẹp. Nó là quẻ Ly trên Cấn dưới. Ly là lửa. Cấn là núi. Núi thì đậu mà không dời. Lửa thì đi không ở. Là tượng xa đi chẳng ở. Cho nên là sự hành lữ. Núi đứng yên một chỗ. Lửa thì cứ cháy lan đi. Người đi xa cũng giống như lửa. Mình đi tới đâu thì mình cháy tới đó. Nhưng lửa mà không có chỗ bám thì tắt. Người đi xa mà không có chỗ bám thì cũng lạc. Chỗ bám của người đi xa là gì. Là cái chính của mình. Là lòng ngay thẳng. Là thói quen tốt. Là những người bạn tốt. Có những thứ đó thì đi đâu cũng sống được.
Bản nghĩa của Chu Hy nói rõ hơn. Lữ là ky lữ. Núi đậu ở dưới, lửa bốc ở trên, là tượng bỏ chỗ ngừng đậu không ở. Cho nên là lữ. Lấy hào Sáu Năm được chỗ giữa ở ngoài, mà thuận với hào Dương ở trên và dưới. Cấn đậu mà Ly thì bám vào chỗ sáng. Cho nên lời chiêm của nó là có thể nho nhỏ hanh thông, mà giữ được chính bền của việc hành lữ thì tốt. Hành lữ không phải chỗ ở thường. Hình như có thể cẩu thả. Song đạo không chỗ nào không ở. Cho nên việc hành lữ cũng có chỗ chính của nó. Không thể phút chốc mà lìa cái lẽ chính đó. Dịch ra lời thường thì là: đi xa không phải là lúc để sống cẩu thả. Nhiều người nghĩ, xa nhà thì không ai biết mình làm gì. Muốn làm gì thì làm. Đó là sai lầm lớn nhất của người đi xa. Đạo ở khắp nơi. Không chỗ nào là không có đạo. Đi xa mà sống cẩu thả thì sớm muộn cũng gặp họa. Đi xa mà giữ được chính thì đi đâu cũng yên.
Quẻ Lữ nối với quẻ Phong cũng là một bài học. Trình Di nói, Phong là lớn, lớn tới cùng ắt mất chỗ ở, cho nên tiếp đến là quẻ Lữ. Lớn thịnh cùng tột thì ắt mất nơi yên ở. Vì vậy quẻ Lữ mới nối quẻ Phong. Nghĩa là khi mình lớn quá, thịnh quá thì sẽ mất chỗ ở. Phải đi xa. Đời nay cũng vậy. Nhiều người đi xa không phải vì nghèo. Mà vì ở quê không còn chỗ cho mình phát triển. Phải ra thành phố. Phải ra nước ngoài. Đi xa là chuyện tất yếu của người muốn lớn. Nhưng đi xa thì phải nhớ, mình là khách. Khách thì phải biết điều. Đừng cậy mình giỏi mà coi thường người địa phương. Đừng cậy mình có tiền mà làm càn. Người đi xa mà biết khiêm tốn thì được người ta thương. Người đi xa mà hống hách thì bị người ta ghét.
Đời nay, người đi xa nhiều hơn ngày xưa rất nhiều. Đi làm ăn xa. Đi học xa. Đi công tác xa. Đi du lịch xa. Có người đi vài ngày. Có người đi vài năm. Có người đi rồi không về nữa. Nhưng dù đi đâu, bài học của quẻ Lữ vẫn còn nguyên giá trị. Đi xa thì đừng ham lớn. Nhỏ mà chắc thì tốt hơn lớn mà ẩu. Đi xa thì phải giữ chính bền. Ngay thẳng và bền chí. Đi xa thì đừng sống cẩu thả. Tưởng không ai biết thì làm bậy. Trời biết. Đất biết. Lòng mình biết.
Vậy thì người đang xa nhà nên nhớ điều gì. Thứ nhất, hãy nhớ rằng mình là khách. Khách thì phải tôn trọng chủ nhà. Tới chỗ nào thì học phong tục chỗ đó. Đừng mang thói quen ở quê ra áp đặt cho người ta. Đừng chê chỗ người ta ở. Người ta chê lại thì mình cũng buồn. Tôn trọng người khác là cách để người khác tôn trọng mình.
Thứ hai, hãy giữ cho mình một chỗ bám. Chỗ bám có thể là một người bạn tốt. Một thói quen tốt. Một công việc đàng hoàng. Một mái nhà nhỏ để về. Đi xa mà không có chỗ bám thì như lửa không có củi. Cháy được một lúc rồi tắt. Có chỗ bám thì dù đi xa đến đâu, lòng mình vẫn yên.
Thứ ba, hãy nhớ rằng đi xa là để lớn lên, không phải để đánh mất mình. Nhiều người đi xa rồi quên mất mình là ai. Quên mất quê hương. Quên mất gia đình. Quên mất những giá trị mà mình mang theo khi đi. Đi xa mà quên gốc thì đi càng xa càng lạc. Người đi xa khôn ngoan là người đi xa mà vẫn nhớ đường về. Nhớ quê thì mới biết mình đang đi đâu. Nhớ gốc thì mới biết mình là ai.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng lữ tuy nhỏ nhưng vẫn hanh thông. Đi xa không cần phải thành công lớn ngay. Nhỏ mà chắc thì tốt. Hôm nay lo được bữa ăn. Mai lo được chỗ ở. Mốt lo được việc làm. Cứ từng bước một. Giữ được chính bền thì sớm muộn cũng tốt. Đó là lời hứa của quẻ Lữ. Lữ tiểu hanh, lữ trinh cát. Nhỏ mà hanh thông. Chính bền thì tốt. Người đi xa nào cũng nên nhớ câu này trong lòng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư