Anh tổ trưởng mới ở xưởng tôi lên chức được một tháng. Anh giỏi nghề. Tay nghề cứng. Nhưng từ ngày lên chức, anh đi kiểm tra mà mặt lúc nào cũng cau có. Thấy ai làm sai, anh đứng chống nạnh, nói to. Công nhân né anh. Có việc gì cũng không dám hỏi. Họ bảo nhau, hỏi là bị mắng.
Rồi một hôm máy hỏng. Cả dây chuyền đứng. Anh tổ trưởng loay hoay mãi không sửa được. Một bác thợ già bước tới. Bác không nói gì. Bác chỉ tay vào một con ốc. Anh vặn thử. Máy chạy lại. Bác cười, vỗ vai anh, bảo, nghề này, càng lên cao càng phải xuống thấp mà nghe.
Câu đó, anh tổ trưởng nhớ mãi. Từ hôm sau, anh đổi cách. Đi kiểm tra, anh ghé từng người, hỏi, có khó chỗ nào không. Ai làm sai, anh chỉ tay, nói nhỏ. Công nhân bắt đầu dám nói. Dây chuyền chạy êm hơn. Không phải vì anh giỏi hơn. Mà vì anh đến gần người ta hơn.
Trong Kinh Dịch có một quẻ nói đúng chuyện này. Quẻ Lâm. Lâm nghĩa là đến gần. Là tiến lại. Là người trên đến với người dưới.
Sách Dịch Kinh Đại Toàn Tập giải thích, quẻ Lâm có hai hào Dương ở dưới, bốn hào Âm ở trên. Dương khí đang lên. Thế đang lên. Cho nên Lâm báo trước một thời kỳ thịnh đạt. Nhưng thịnh đạt kiểu nào, thì phải xem cách người ta đến với nhau ra sao.
Quẻ Lâm trên là Khôn, là Đất. Dưới là Đoài, là Hồ. Bờ hồ và hồ nước tiếp cận mật thiết với nhau. Sách mượn hình ảnh đó để nói về sự thân yêu, thành khẩn tiếp xúc với dân của người cầm quyền. Bờ hồ không đứng xa mà ngắm hồ. Bờ ôm lấy hồ. Hồ tựa vào bờ. Gần nhau như vậy, mới gọi là Lâm.
Người quân tử lúc gặp thời thế, sách dặn, hãy hòa duyệt mà tiến lên. Đừng kiêu sa. Đừng hung bạo. Làm sao cho vạn dân phục tùng mình mới hay. Chữ phục ở đây không phải là sợ. Là phục trong lòng. Người ta phục vì mình đến gần, mình hiểu họ, mình làm vì họ.
Ngẫm lại, đúng thật. Người lãnh đạo giỏi không phải là người đứng trên cao mà ra lệnh. Là người biết đến gần. Đến gần để nghe. Đến gần để thấy cái khó của người dưới. Anh tổ trưởng kia, lúc còn làm thợ, anh ở giữa mọi người. Lên chức rồi, anh tự dưng đứng ra xa. Xa một bước, lòng người cũng xa theo.
Quẻ Lâm còn dặn một điều nữa, rất quan trọng. Phàm người trên khi tiếp xúc với dân, phải uy nghi, trang kính, phải thành khẩn, cẩn trọng. Uy nghi không có nghĩa là mặt cau có. Uy nghi là đứng đắn. Là nói lời giữ lời. Là làm việc có trước có sau. Thành khẩn là thật lòng. Cẩn trọng là không coi thường chuyện nhỏ của người khác.
Một người sếp đến thăm công nhân mà hỏi cho có lệ, hỏi xong quên ngay, thì không gọi là Lâm. Một người cha về nhà mà chỉ hỏi con được mấy điểm, không hỏi con có mệt không, thì cũng chưa gọi là Lâm. Lâm là đến gần bằng cả lòng. Không phải đến gần bằng chức vụ.
Và quẻ Lâm có một lời cảnh báo. Thoán Từ viết, Lâm là tiến bước dần dà. Thật là cao đại, thật là hanh thông. Lợi vì minh chính, một lòng. Nhưng đến tháng tám thì có hung. Nghĩa là, đang lên thì tốt. Nhưng đang lên mà chủ quan, mà tưởng mình lên mãi, thì đến lúc sẽ gặp hung.
Tháng tám ở đây, sách giải thích là lúc Dương khí bắt đầu suy. Cái gì lên đến đỉnh rồi cũng phải xuống. Người đang lên mà quên điều này, dễ sinh kiêu. Kiêu rồi thì xa dân. Xa dân rồi thì mất chỗ dựa. Lúc đó, hung đến lúc nào không hay.
Cho nên Lâm dạy hai việc cùng một lúc. Một là, hãy đến gần người khác. Hai là, đang lên thì càng phải cẩn trọng. Hai việc này đi chung với nhau. Đến gần để không kiêu. Cẩn trọng để không ngã.
Trong đời thường, ai cũng có lúc Lâm. Người vừa được thăng chức. Người vừa mở được cửa hàng. Người vừa được người khác tin tưởng giao việc lớn. Những lúc đó, mình đang lên. Quẻ Lâm nhắc mình, đừng đứng xa ra. Hãy đến gần hơn. Hỏi han nhiều hơn. Nghe nhiều hơn. Và nhớ rằng, đang lên không có nghĩa là sẽ lên mãi.
Anh tổ trưởng xưởng tôi, sau câu nói của bác thợ già, đã hiểu điều đó. Anh bảo, làm sếp không khó. Khó là làm sao để người ta còn dám nói thật với mình. Anh nói đúng. Vì một khi người dưới không dám nói thật nữa, thì người trên chỉ còn nghe thấy tiếng của chính mình.
Hôm nay, nếu mình đang ở vị trí cao hơn ai đó, dù chỉ cao hơn một chút, thử đến gần họ hơn một bước. Hỏi một câu thật lòng. Nghe một câu trả lời cho hết. Đừng vội phán. Đừng vội mắng. Đó là cách sống theo quẻ Lâm. Tiến bước dần dà. Đến gần mà vẫn giữ lễ. Đang lên mà vẫn nhớ rằng, rồi sẽ có lúc phải xuống. Giữ được như vậy, thì thịnh đạt mới lâu bền.
Đây là cách hiểu theo văn hóa cổ, để tham khảo trong đời sống. Không phải lời phán về vận mệnh của ai. Quẻ xưa chỉ soi một góc nhìn. Còn sống thế nào, vẫn là do mình chọn mỗi ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư