Ông Ba làm trưởng họ. Ngày giỗ tổ, ông đứng trước bàn thờ mà lòng nặng trĩu. Mười năm trước, ngày giỗ có ba bốn chục người về. Năm nay chỉ có hơn chục người. Anh em trong họ giận nhau vì chuyện chia đất. Người này không nhìn mặt người kia. Mâm cỗ dọn ra mà không khí lạnh tanh.
Ông Ba không mắng ai. Ông chỉ thắp ba nén nhang, khấn tổ tiên, rồi nói với cả nhà: "Đất thì chia rồi. Nhưng giỗ tổ thì không chia được. Năm sau, ai về được thì về. Nhà này vẫn mở cửa."
Kinh Dịch có quẻ Hoán, nói đúng cái cảnh nhà ông Ba. Hoán nghĩa là tan, là ly, là rẽ. Sách giải: Hoán là xẻ nghé, tan đàn, phôi pha. Như nước gặp gió thì tan ra, như người gặp chuyện thì mỗi người một ngả. Nhân tâm ly tán, đó là thời Hoán.
Thời Hoán thì ai cũng buồn. Nhưng sách không dạy người ta buồn. Sách dạy người ta gom lại. Câu đầu tiên của quẻ là: "Hoán. Hanh. Vương cách hữu miếu." Nghĩa là quẻ Hoán mà vẫn hanh thông được, vì vua đến được đền thờ. Vua là người đứng đầu. Đền thờ là chỗ thiêng liêng chung của mọi người. Muốn gom lòng người đã tan, phải có một chỗ chung để cùng hướng về.
Chỗ chung đó là gì? Với nhà ông Ba, đó là bàn thờ tổ tiên. Với một công ty, đó có thể là mục đích chung mà ai cũng tin. Với một xóm, đó có thể là cái giếng chung, ngôi đình chung, hay đơn giản là một bữa cơm chung. Người ta tan vì mỗi người chỉ nhìn cái lợi của mình. Người ta gom lại khi cùng nhìn về một cái lớn hơn mình.
Nhưng gom bằng cách nào? Sách dạy: "Lợi thiệp đại xuyên." Nghĩa là nên vượt sông lớn. Vượt sông là làm việc khó, việc lớn, việc cần nhiều người chung tay. Khi cả nhà cùng làm một việc khó, họ sẽ quên giận nhau. Ông Ba sau ngày giỗ đó đã làm một việc. Ông rủ anh em trong họ cùng sửa lại nhà thờ tổ. Người góp tiền, người góp công, người lo cơm nước. Làm chung ba tháng, nhà thờ xong, mà anh em cũng nói chuyện lại với nhau. Không ai xin lỗi ai. Nhưng làm chung một việc, tự nhiên giận cũng tan.
Sách còn dạy một điều nữa. Sau quẻ Hoán là quẻ Tiết. Tiết là điều hòa, là tiết chế. Gom lòng người đã tan, không phải gom bằng cách ép mọi người phải giống nhau. Mà gom bằng cách điều hòa. Mỗi người giữ cái riêng của mình, nhưng cùng giữ một cái chung. Anh em chia đất thì cứ chia cho rõ ràng. Nhưng giỗ tổ thì cùng về. Chuyện tiền bạc thì sòng phẳng. Chuyện tình nghĩa thì đừng đem tiền ra mà đo.
Nhiều người khi thấy lòng người tan, thì làm hai việc sai. Một là ép. Ép mọi người phải hòa thuận ngay, phải xin lỗi ngay, phải quên hết ngay. Ép thì càng tan. Hai là trách. Trách người này, trách người kia, kể tội nhau cho hả giận. Trách thì càng xa. Quẻ Hoán không dạy ép, không dạy trách. Quẻ dạy tìm cái chung, làm việc chung, rồi để thời gian gom lại.
Trong đời, ai cũng có lúc thấy lòng người quanh mình tan ra. Gia đình ly tán. Bạn bè xa nhau. Đồng nghiệp không còn tin nhau. Lúc đó, đừng hỏi ai có lỗi. Hãy hỏi: cái chung của chúng ta còn không? Nếu còn, thì giữ lấy nó. Một bữa cơm chung. Một việc chung. Một ký ức chung. Giữ được cái chung, thì người sẽ quay lại.
Ông Ba năm nay đã ngoài bảy mươi. Ngày giỗ tổ vừa rồi, nhà ông có gần ba chục người về. Chưa đông như xưa, nhưng ấm hơn xưa nhiều. Ông bảo: "Đất chia rồi thì thôi. Người còn về với nhau là được." Ông không học Kinh Dịch. Nhưng ông sống đúng quẻ Hoán: lòng người tan thì gom bằng cái chung, gom bằng việc chung, gom từ từ, không ép, không trách.
Đây là cách người xưa đọc quẻ Hoán, để tham khảo trong đời sống, không phải lời phán chắc chắn về vận mệnh. Quẻ chỉ nhắc một điều giản dị: tan thì đã tan rồi. Việc của mình không phải là tiếc cái đã tan, mà là tìm cái chung để gom lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư