Nhà tôi còn giữ một xấp thư tay của ông nội. Ông viết cho ba tôi hồi ba tôi mới đi làm xa. Chữ ông run run, giấy đã vàng. Mỗi lá thư chỉ vài dòng. Đại ý: làm gì cũng giữ chữ tín, ăn uống đàng hoàng, đừng vay mượn lung tung. Ba tôi giữ mấy chục năm. Lâu lâu ba lấy ra đọc lại. Ba bảo: đọc thư ông như nghe ông dặn bên tai.
Kinh Dịch cũng là một xấp thư như vậy. Chỉ khác là thư này được viết cách đây mấy ngàn năm, và người viết không phải một người. Lời quẻ là của Văn Vương. Lời hào là của Chu Công. Rồi Khổng Tử soạn thêm mười thiên, gọi là Thập dực, tức là mười cái cánh, để giảng rộng ý của Kinh ra.
Nghe thì rối. Nhưng tách ra thì rất rõ. Mỗi quẻ có một lời quẻ, gọi là lời Thoán. Lời quẻ nói về ý chung của cả quẻ. Dưới lời quẻ là sáu lời hào. Mỗi hào một lời. Lời hào nói về từng vị trí, từng lúc trong quẻ. Hào đầu thì khác hào giữa. Hào giữa thì khác hào trên cùng. Cũng một quẻ đó, nhưng ở vị trí khác nhau thì lời dặn khác nhau.
Sách xưa còn phân rõ hơn. Thoán truyện là để giảng lời quẻ của Văn Vương. Tượng truyện là để giảng hình tượng của các quẻ và các hào. Giảng chung cả quẻ thì gọi là Đại Tượng. Giảng riêng từng hào thì gọi là Tiểu Tượng. Văn ngôn thì chuyên giảng hai quẻ Kiền và Khôn. Hệ từ thì nói về đại thể, phàm lệ của Kinh Dịch, và công phu cùng ý nghĩa trong việc làm Kinh Dịch của Văn Vương và Chu Công. Thuyết quái thì nói về đức nghiệp, pháp tượng và sự biến hóa của tám quẻ. Tự quái thì nói về cớ tại sao quẻ này lại để dưới quẻ kia. Tạp quái thì nói về những ý vụn vặt của các quẻ.
Nghe qua tưởng như chuyện của học giả. Nhưng đem xuống đời thường thì rất thực. Một lời dặn chung chung thì ai cũng nghe được. Nhưng một lời dặn đúng vị trí của mình thì mới thấm. Người mới đi làm nghe lời dặn khác người đã làm lâu. Người đang ở dưới nghe khác người đang ở trên. Người đang lúc khó nghe khác người đang lúc thuận. Lời hào chính là như vậy. Nó không dặn chung chung. Nó dặn đúng chỗ mình đang đứng.
Có một câu trong quẻ Kiền, hào đầu, nói về rồng lặn. Rồng còn ở dưới nước, chưa bay lên. Lời dặn cho lúc đó là: đừng vội. Chờ thời. Lo tích lũy. Rồi tới hào ba, rồng đã lên khỏi mặt nước, lời dặn đổi hẳn: phải cẩn thận, phải làm việc không nghỉ. Cũng là một con rồng đó. Nhưng ở dưới nước thì một lời. Ở trên trời thì một lời khác. Đời người cũng vậy. Lúc mình còn non, lời dặn hay nhất là học và chờ. Lúc mình đã có vị trí, lời dặn hay nhất là giữ mình và đừng chủ quan.
Nhiều người đọc Kinh Dịch mà không hiểu, vì họ đọc như đọc sách bói. Họ lật một quẻ, thấy lời tốt thì mừng, thấy lời xấu thì sợ. Nhưng người xưa đâu có viết Kinh để dọa nhau. Họ viết để dặn nhau. Lời quẻ, lời hào không phải là bản án. Nó là lời nhắc. Nhắc mình đang ở đâu, nên làm gì, nên tránh gì. Đọc đúng cách thì lời nào cũng là lời tốt. Vì lời nào cũng giúp mình tỉnh ra một chút.
Tôi có thói quen đọc một lời hào mỗi tối, đọc chậm, rồi tự hỏi: câu này đang nói với mình ở chỗ nào trong đời? Có hôm đọc được câu nhắc về sự nhẫn, tôi nhớ ra mình vừa nổi nóng với vợ sáng nay. Có hôm đọc được câu nhắc về sự giữ chữ tín, tôi nhớ ra mình hứa với con mà chưa làm. Lời xưa không biết tên tôi. Nhưng nó chạm đúng chỗ tôi đang sai. Đó mới là cái hay của nó.
Cho nên, đừng đọc Kinh Dịch để hỏi tương lai. Hãy đọc như đọc thư người xưa gửi lại. Thư không nói trước ngày mai mưa hay nắng. Thư chỉ dặn: nếu mưa thì làm sao, nếu nắng thì làm sao. Đọc thư như vậy, mình không còn sợ tương lai nữa. Vì dù ngày mai ra sao, mình cũng đã có sẵn một lời dặn trong lòng.
Một xấp thư giữ được mấy ngàn năm, hẳn phải có lý do. Lý do là vì những lời dặn đó không cũ. Người xưa dặn con cháu giữ chữ tín, biết chờ thời, biết mình đang ở đâu. Hôm nay, mình cũng cần nghe đúng những lời đó. Chỉ khác là thư nay nằm trong sách. Còn người dặn thì đã đi xa rồi. Đọc chậm lại. Nghe kỹ lại. Biết đâu, có một câu trong đó đang dặn đúng mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư