Có một người quen của tôi làm ăn rất khá. Mấy năm liền, cửa hàng nào mở ra cũng đông khách. Tiền vào nhiều, nhà to, xe đẹp. Ai cũng bảo anh ấy có số giàu. Nhưng rồi chỉ trong hai năm, mọi thứ đổ xuống. Không phải vì làm ăn thua lỗ. Mà vì anh tiêu xài không kiểm soát. Bạn bè tới vay, anh cho. Tiệc tùng, anh bao. Người ta khen anh hào phóng, anh càng khoái. Tới lúc cần tiền xoay xở, trong tay không còn gì.
Kinh Dịch có một quẻ nói đúng chuyện này. Đó là quẻ Đại Hữu. Đại Hữu có nghĩa là có nhiều, sung túc, đầy đủ. Trong sách xưa, quẻ này được giải là nhiều sung túc, thông đồng, dung dưỡng nhiều. Nghe thì toàn điều tốt. Nhưng cái hay của quẻ này nằm ở chỗ khác. Có nhiều rồi, giữ sao cho không mất. Đó mới là bài toán khó.
Nhiều người tưởng giàu là đích đến. Tưởng cứ có tiền là yên. Nhưng thật ra, lúc nghèo, người ta còn cẩn thận. Ăn tiêu dè dặt. Làm việc chăm chỉ. Sợ mất việc, sợ hết tiền. Lúc giàu lên, cái sợ đó mất đi. Người ta bắt đầu chủ quan. Nghĩ tiền sẽ tự sinh ra tiền. Nghĩ mình giỏi nên muốn làm gì cũng được. Đó là lúc nguy hiểm nhất.
Sách xưa dùng hai chữ dung dưỡng để nói về quẻ này. Dung là chứa được. Dưỡng là nuôi được. Người có nhiều của, phải chứa được nhiều người, nuôi được nhiều việc. Nghĩa là, của cải không phải để khoe. Mà để dùng cho đúng chỗ. Giúp được người khác, lo được cho gia đình, đầu tư cho việc lâu dài. Người chỉ biết giữ của cho riêng mình, sớm muộn cũng mất. Vì của mà không chảy đi, thì nó ứ lại, rồi sinh chuyện.
Tôi nhớ có một bà cụ trong xóm. Bà bán hàng rong cả đời, dành dụm được một số tiền kha khá. Con cháu bảo bà gửi ngân hàng lấy lãi. Bà chia ra. Một phần gửi ngân hàng. Một phần cho con cái làm ăn. Một phần bà giữ để phòng khi ốm đau. Một phần nhỏ, bà đem giúp mấy đứa trẻ nghèo trong xóm đi học. Bà bảo, tiền để yên một chỗ thì chỉ là giấy. Tiền đi đúng chỗ thì thành phúc. Bà không giàu. Nhưng bà yên ổn tới cuối đời.
Ngược lại, người quen của tôi lúc giàu lên, anh chỉ lo hưởng thụ. Nhà phải to hơn nhà người ta. Xe phải mới hơn xe người ta. Ai khen anh, anh quý người đó. Ai nhắc anh tiết kiệm, anh cho là ghen tị. Anh quên mất một điều. Tiền bạc như nước. Nước mà không có bờ giữ, thì chảy đi hết. Bờ ở đây là kỷ luật. Là biết mình cần bao nhiêu là đủ. Là biết dừng lại khi đã đủ.
Quẻ Đại Hữu còn nhắc ta về chữ thông đồng. Thông là thông suốt, không tắc nghẽn. Đồng là cùng nhau. Người có nhiều mà biết chia sẻ, biết hợp tác, thì của cải mới lưu thông. Làm ăn mà chỉ muốn ăn một mình, thì đối tác bỏ đi. Giàu mà không ai muốn gần, thì cái giàu đó cô đơn lắm. Mà cô đơn lâu ngày, người ta sinh ra những quyết định dại dột.
Trong làm ăn, có một nguyên tắc mà người xưa đã thấy. Lúc thuận lợi, đừng mở rộng quá nhanh. Mở thêm cửa hàng, vay thêm tiền, ôm thêm việc, tất cả cùng một lúc. Lúc đó, chỉ cần một biến cố nhỏ, cả hệ thống đổ theo. Người khôn là người lúc đang lên, vẫn giữ lại một phần dự phòng. Như người đi đường xa, mang theo nước dự trữ, dù dọc đường có nhiều quán.
Trong nhà cũng vậy. Vợ chồng làm ăn khá lên, đừng vội nâng mức sống lên quá cao. Nhà to hơn, xe đẹp hơn, con học trường đắt hơn. Tất cả đều tốt. Nhưng nếu thu nhập giảm xuống, mức sống cao đó sẽ thành gánh nặng. Gia đình cãi nhau, nhiều khi bắt đầu từ chỗ chi tiêu vượt quá khả năng. Giữ được mức sống vừa phải, là giữ được sự yên ổn.
Vậy nên, học quẻ Đại Hữu không phải để cầu giàu. Mà để học cách giữ của khi đã có của. Có nhiều rồi, thì đừng khoe. Có nhiều rồi, thì chia sẻ đúng chỗ. Có nhiều rồi, thì giữ kỷ luật như lúc còn nghèo. Tiền bạc là một bài kiểm tra. Lúc nghèo, bài kiểm tra là có chịu khó không. Lúc giàu, bài kiểm tra là có biết dừng không.
Người quen của tôi sau lần đổ vỡ đó, làm lại từ đầu. Lần này, anh làm chậm lại. Mở một cửa hàng nhỏ, tự mình trông coi. Tiền lời, anh chia ra rõ ràng. Một phần tái đầu tư, một phần tiết kiệm, một phần lo cho gia đình. Anh bảo, giờ anh mới hiểu. Giàu không phải là có nhiều. Giàu là có nhiều mà vẫn giữ được. Đó là bài học của quẻ Đại Hữu. Đắt lắm. Nhưng ai học được thì bền.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư