🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Hà Đồ và Lạc Thư: hai bức đồ mở đầu Kinh Dịch

Kinh Dịch trong đời sống · 7 phút đọc

Có một câu chuyện người xưa hay kể cho trẻ con nghe. Ngày xưa, sông Hoàng Hà dâng nước, có một con long mã đội trên lưng một bức đồ nổi lên khỏi mặt nước. Vua Phục Hi nhìn những chấm đen chấm trắng trên bức đồ ấy mà ngộ ra trời đất vận hành thế nào. Bức đồ đó gọi là Hà Đồ. Nhiều năm sau, sông Lạc lại dâng nước, một con rùa thần đội một bức đồ khác nổi lên. Vua Đại Vũ nhìn bức đồ trên mai rùa mà ngộ ra cách trị nước, trị dân. Bức đồ đó gọi là Lạc Thư.

Hai câu chuyện ấy nghe như cổ tích. Nhưng với người học Dịch, Hà Đồ và Lạc Thư không phải chuyện để tin hay không tin. Chúng là hai bức hình mở đầu cho cả một hệ thống suy nghĩ. Sách cổ trong kho ghi lại rất gọn: tám tám sáu mươi tư là số của Hà Đồ, chín chín tám mươi mốt là số của Lạc Thư. Nghĩa là từ Hà Đồ mà ra sáu mươi tư quẻ, từ Lạc Thư mà ra chín chín tám mươi mốt con số. Cả Kinh Dịch bắt đầu từ hai bức đồ ấy.

Hà Đồ là bức đồ của số chẵn và số lẻ đứng đối nhau. Người xưa đếm các chấm trên lưng long mã rồi xếp thành từng cặp. Số lẻ ở bên trong, số chẵn ở bên ngoài. Một, ba, năm, bảy, chín là số dương, số của trời. Hai, bốn, sáu, tám, mười là số âm, số của đất. Dương ở trong làm gốc, âm ở ngoài làm vỏ. Nhìn bức đồ, người ta thấy trời và đất không tách nhau mà ôm nhau. Cái cứng nằm trong cái mềm. Cái sáng nằm trong cái tối.

Lạc Thư thì khác. Đó là một bảng vuông chín ô, mỗi ô một con số từ một tới chín. Cộng ngang, cộng dọc, cộng chéo đều bằng mười lăm. Người xưa gọi đó là phép lạ của số. Một bảng nhỏ mà cân bằng cả bốn phía. Không ô nào lấn ô nào. Con số nào cũng có chỗ của mình. Từ bảng vuông ấy, người ta suy ra cách xếp đặt mọi việc trong đời: trên dưới, trước sau, trong ngoài đều phải có trật tự.

Phục Hi nhìn Hà Đồ mà vẽ ra Tiên Thiên Bát Quái, tức là tám quẻ xếp theo lẽ của trời đất thuở ban đầu. Văn Vương nhìn Lạc Thư mà xếp ra Hậu Thiên Bát Quái, tức là tám quẻ xếp theo lẽ của đời sống con người. Một bên là cái gốc, một bên là cái dùng. Một bên nói trời đất sinh ra như thế nào, một bên nói con người sống trong đó ra sao. Hai bức đồ, hai cách xếp, mà cùng một gốc.

Nghe thì xa xôi, nhưng cách nghĩ ấy gần gũi lắm. Trong đời mình, ai cũng có một Hà Đồ và một Lạc Thư. Hà Đồ là cái mình mang theo từ khi sinh ra: tính tình, hoàn cảnh gia đình, những thứ mình không chọn được. Lạc Thư là cái mình sắp xếp mỗi ngày: giờ giấc, việc làm, cách đối xử với người xung quanh. Cái gốc không đổi được thì mình sắp xếp cái dùng cho khéo. Đời người, xét cho cùng, là học cách xếp cho cân bằng như bảng chín ô kia.

Có người hỏi: học Kinh Dịch thì bắt đầu từ đâu? Người xưa trả lời: bắt đầu từ hai bức đồ này. Không phải để thuộc lòng số má, mà để hiểu một điều giản dị: mọi việc đều có trật tự của nó. Số lẻ và số chẵn, trời và đất, trong và ngoài, đều có chỗ. Khi mình thấy đời mình lộn xộn, có khi chỉ vì mình xếp sai chỗ. Cái cần giữ thì đem ra ngoài, cái cần giấu thì phô ra trong. Đảo lại cho đúng, mọi thứ tự yên.

Hà Đồ còn dạy một điều nữa. Trong sách cổ có câu: Phục Hi vẽ Hà Đồ để trống giữa. Ở giữa bức đồ không có chấm nào. Cái trống ấy là chỗ quan trọng nhất. Giống như cái chén rỗng mới đựng được nước, cái nhà trống mới ở được người. Đời người cũng vậy. Giữ cho lòng mình một khoảng trống, đừng nhồi nhét đầy toan tính, thì mới còn chỗ cho điều mới đi vào. Người lúc nào cũng đầy ắp ý kiến của mình thì không nghe được ai nữa.

Lạc Thư dạy điều ngược lại mà bổ sung: đã có chỗ trống thì phải biết xếp. Chín ô, chín con số, không ô nào thừa, không ô nào thiếu. Công việc cũng vậy. Việc nào trước, việc nào sau, việc nào nên làm, việc nào nên bỏ, xếp cho rõ thì ngày mới nhẹ. Nhiều người mệt không phải vì làm nhiều, mà vì làm lộn xộn. Việc nhỏ chen vào việc lớn, việc của người khác chen vào việc của mình. Xếp lại cho cân, mệt sẽ bớt.

Hai bức đồ đã mấy nghìn năm tuổi. Người ta không còn cưỡi long mã, không còn gặp rùa thần nữa. Nhưng cái cách nhìn của người xưa thì còn nguyên giá trị. Nhìn một việc, hãy hỏi: cái gốc của nó là gì, cái vỏ của nó là gì. Nhìn một ngày, hãy hỏi: việc nào là việc của trời, việc nào là việc của mình. Trời cho cái gốc, mình lo cái sắp xếp. Hiểu được như vậy, Kinh Dịch không còn là sách khó. Nó là một cách sống cho ngay ngắn, cho cân bằng, từng ngày một.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Tinh Mệnh Khuê Chỉ Toàn Thư — trang 299
• Khổng Minh Thần Số — trang 200
Bài liên quanTiên thiên và hậu thiên bát quái: hai cách xếp tám quẻLục hào: sáu vạch, sáu tầng của một việcDụng thần: hỏi việc gì, nhìn hào ấy