🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Kinh Dịch trong đời sống

Tiên thiên và hậu thiên bát quái: hai cách xếp tám quẻ

Kinh Dịch trong đời sống · 7 phút đọc

Có một bác nông dân ở quê tôi hay nói một câu rất hay: trời sinh ra sao thì mình chịu vậy, nhưng sống ra sao thì mình tự liệu. Câu nói mộc mạc ấy, nếu đem vào Kinh Dịch, chính là chuyện tiên thiên và hậu thiên. Tiên thiên là cái trời cho. Hậu thiên là cái người làm. Hai cách xếp tám quẻ, nhìn qua tưởng giống nhau, kỳ thực nói về hai tầng đời khác nhau.

Tám quẻ là Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài. Tám hình ấy tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm. Người xưa xếp tám quẻ này thành hai vòng tròn. Vòng của Phục Hi gọi là Tiên Thiên Bát Quái. Vòng của Văn Vương gọi là Hậu Thiên Bát Quái. Cùng tám quẻ, mà vị trí đổi khác. Đổi vị trí thì đổi ý nghĩa.

Sách cổ ghi: Thái Cực sinh Lưỡng Nghi. Từ một cái gốc mà sinh ra hai: âm và dương. Âm là đêm, dương là ngày. Rồi âm dương sinh ra bốn tượng, bốn tượng sinh ra tám quẻ. Đó là cách xếp tiên thiên. Trong vòng tiên thiên, trời ở trên, đất ở dưới. Lửa ở bên trái, nước ở bên phải. Mọi thứ đứng đúng chỗ tự nhiên của nó. Chưa có con người xen vào. Đó là bức tranh của trời đất thuở ban đầu, khi mọi việc còn nguyên vẹn.

Vòng hậu thiên thì khác. Văn Vương xếp lại tám quẻ theo cách con người sống trong đời. Trong vòng hậu thiên, lửa lên trên, nước xuống dưới, sấm và gió đối nhau, núi và đầm đối nhau. Mỗi quẻ cai quản một phương, một mùa, một việc của đời người. Sách cổ còn ghi rõ: mỗi quẻ trong Hậu Thiên Bát Quái cai quản ba tiết khí. Tám quẻ nhân ba thành hai mươi bốn tiết. Một năm, bốn mùa, hai mươi bốn tiết, đều nằm trong vòng quẻ ấy.

Vì sao phải xếp lại? Vì tiên thiên nói về lẽ trời, hậu thiên nói về việc người. Trời sinh ra thì núi ở tây bắc, đầm ở đông nam. Nhưng con người sống thì cần lửa để nấu ăn, cần nước để tưới ruộng, cần sấm để báo mùa, cần gió để đưa hạt đi. Văn Vương xếp lại để tám quẻ gần với đời sống hơn. Cái gì dùng được thì đem lại gần. Cái gì xa thì để ra xa. Đó không phải là sửa trời, mà là học cách sống chung với trời.

Trong đời mình, ai cũng sống giữa hai vòng quẻ ấy. Có những thứ là tiên thiên: mình sinh ra trong nhà nào, thân thể mình khỏe hay yếu, tính mình nóng hay hiền. Những thứ ấy không chọn được, cũng không đổi được một sớm một chiều. Cứ than trách hoài thì chỉ mệt thêm. Người xưa dạy: tiên thiên là cái gốc, hãy nhận nó như nhận trời đất. Trời ở trên thì ở trên, đất ở dưới thì ở dưới. Không cãi được.

Nhưng hậu thiên là phần mình làm được. Mình không chọn được cha mẹ, nhưng chọn được cách đối xử với cha mẹ. Mình không chọn được tính nóng, nhưng chọn được cách kìm lại trước khi nói. Mình không chọn được mùa màng, nhưng chọn được lúc nào gieo, lúc nào gặt. Hậu thiên là bàn tay mình sắp xếp lại đời mình trong cái khung trời đã cho. Xếp khéo thì đời nhẹ. Xếp vụng thì đời nặng.

Có người lầm tưởng học Dịch là để đoán trời. Kỳ thực học Dịch là để hiểu mình đang ở vòng nào. Việc gì thuộc về tiên thiên thì buông cho nhẹ. Việc gì thuộc về hậu thiên thì làm cho tới. Người khôn không phí sức sửa cái không sửa được, cũng không bỏ mặc cái sửa được. Phân biệt được hai thứ ấy, lòng mới yên.

Hai vòng quẻ còn dạy một điều nữa: không có gì đứng yên. Tiên thiên là cái tĩnh, hậu thiên là cái động. Trời đất sinh ra rồi thì con người phải vận động trong đó. Mùa xuân gieo, mùa hạ chăm, mùa thu gặt, mùa đông nghỉ. Mỗi quẻ cai ba tiết, mỗi tiết có việc của tiết ấy. Người biết theo tiết mà làm thì ít vất vả. Người làm trái tiết thì cực gấp đôi. Đó là lý do người xưa trọng chữ thời.

Vậy nên, khi nghe ai nói về tiên thiên và hậu thiên, đừng nghĩ đó là chuyện cao xa. Đó chỉ là hai câu hỏi giản dị. Câu thứ nhất: cái gì trong đời mình là trời cho, mình nhận lấy. Câu thứ hai: cái gì trong đời mình là mình làm, mình chịu trách nhiệm. Trả lời được hai câu ấy, thì tám quẻ xếp theo cách nào cũng đều có ích. Vì cuối cùng, Kinh Dịch không dạy ta thắng trời. Nó dạy ta sống cho đúng với trời, và đúng với mình.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Bói Dịch Diễn Cầm Tam Thế — trang 2
• Kỳ Môn Độn Giáp Toàn Thư — trang 44
Bài liên quanLục hào: sáu vạch, sáu tầng của một việcDụng thần: hỏi việc gì, nhìn hào ấyTám quẻ, hai mươi bốn tiết: Kinh Dịch và mùa vụ người xưa