Mỗi năm, cứ đến rằm tháng Giêng, ông ngoại tôi lại ra đồng xem đất. Ông bốc một nắm đất lên tay, bóp nhẹ rồi ngửi. Ông bảo: đất đã mềm, có thể gieo được rồi. Tôi hỏi ông xem lịch à. Ông cười: lịch thì xem, nhưng đất thì phải sờ. Người xưa sống bằng mùa vụ, họ không chỉ xem lịch mà còn xem trời, xem đất, xem quẻ. Kinh Dịch, với người nông dân xưa, không phải sách trên giá mà là cuốn lịch của cả một năm làm ăn.
Một năm có hai mươi bốn tiết khí. Từ Lập xuân, Vũ thủy, Kinh trập, Xuân phân, rồi sang Thanh minh, Cốc vũ, Lập hạ... cho tới Đại hàn kết thúc một vòng. Hai mươi bốn tiết, mỗi tiết khoảng mười lăm ngày. Người xưa gieo trồng, gặt hái, cưới hỏi, làm nhà đều theo tiết. Tiết đến thì làm, tiết chưa đến thì chờ. Làm đúng tiết thì được mùa. Làm trái tiết thì mất công.
Kinh Dịch gắn với hai mươi bốn tiết ấy như thế nào? Sách cổ ghi rõ: mỗi một quẻ trong Hậu Thiên Bát Quái cai quản ba tiết. Tám quẻ nhân ba thành hai mươi bốn tiết. Quẻ Khảm cai quản Đông chí, Tiểu hàn, Đại hàn, là ba tiết lạnh nhất trong năm. Các quẻ khác cũng vậy, mỗi quẻ giữ ba tiết nối tiếp nhau. Tám quẻ ôm trọn một năm. Một năm, bốn mùa, hai mươi bốn tiết, đều nằm trong vòng tay của tám quẻ.
Nghe thì lạ, nhưng nghĩ kỹ thì rất hợp lý. Tám quẻ là tám trạng thái của trời đất: trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm. Một năm cũng đi qua tám trạng thái ấy. Đầu xuân, sấm động, vạn vật tỉnh dậy. Giữa hạ, lửa mạnh, cây cối lớn nhanh. Cuối thu, gió hanh, lá rụng về cội. Mùa đông, nước đóng băng, mọi thứ nghỉ ngơi. Tám quẻ không phải là tám hình vẽ xa lạ. Đó là tám gương mặt của một năm mà người nông dân nào cũng thuộc lòng.
Người xưa gieo hạt không chỉ nhìn lịch mà còn nhìn quẻ của tiết. Tiết thuộc quẻ nào thì việc làm theo tính của quẻ ấy. Quẻ Khảm là nước, tiết của Khảm thì lo việc nước nôi, ao hồ. Quẻ Chấn là sấm, tiết của Chấn thì gieo trồng, đánh thức đất dậy. Quẻ Tốn là gió, tiết của Tốn thì phơi phóng, hong khô. Mỗi quẻ một việc, mỗi tiết một việc. Làm đúng việc của tiết thì nhẹ công mà được nhiều.
Ngày nay, ít ai còn làm ruộng theo tiết khí. Nhưng cái cách sống theo tiết thì vẫn còn nguyên giá trị. Đời người cũng có bốn mùa. Tuổi trẻ là mùa xuân, gieo gì cũng nảy. Tuổi trung niên là mùa hạ, làm gì cũng phải chăm. Tuổi già là mùa thu, gặt những gì đã gieo. Lúc yếu đau là mùa đông, phải nghỉ ngơi để giữ sức. Người biết mình đang ở mùa nào thì sống cho hợp mùa. Trẻ mà sống như già thì uổng. Già mà sống như trẻ thì mệt.
Có người làm ăn thất bại không phải vì kém, mà vì làm trái tiết. Mùa đông mà đòi gieo hạt thì hạt có tốt mấy cũng không nảy. Việc chưa tới lúc mà cố làm thì chỉ tốn công. Người xưa gọi đó là không biết thời. Biết thời không phải là mê tín. Biết thời là biết chờ. Chờ đất ấm rồi hãy gieo. Chờ người xuôi rồi hãy nói. Chờ lòng mình yên rồi hãy quyết. Chờ đúng lúc thì việc tự thành.
Hai mươi bốn tiết còn dạy ta sống chậm lại. Mỗi tiết chỉ mười lăm ngày. Mười lăm ngày làm một việc cho xong, rồi sang việc khác. Không ôm đồm. Không vội vã. Người bây giờ muốn làm mọi thứ trong một ngày, rồi than mệt. Người xưa làm một việc trong một tiết, rồi nghỉ ngơi. Chậm mà chắc. Tiết nào việc ấy. Ngày nào cũng có việc, mà ngày nào cũng nhẹ.
Tôi vẫn nhớ ông ngoại tôi, mỗi năm ra đồng xem đất. Ông không biết chữ, cũng chưa từng đọc Kinh Dịch. Nhưng ông sống đúng như Kinh Dịch dạy: xem trời, xem đất, xem tiết rồi mới làm. Ông không cần biết quẻ Khảm cai ba tiết nào. Ông chỉ cần biết trời lạnh thì nghỉ, trời ấm thì gieo. Cái biết ấy, kỳ thực, chính là cái biết của người xưa. Sách vở chỉ ghi lại điều mà bàn tay người nông dân đã biết từ lâu.
Vậy nên, tám quẻ và hai mươi bốn tiết không phải là chuyện của sách vở. Đó là chuyện của một năm làm ăn, của một đời người. Xuân gieo, hạ chăm, thu gặt, đông nghỉ. Việc nào cũng có tiết của nó. Người nào cũng có mùa của mình. Sống theo tiết, làm theo mùa, thì đời không vội mà cũng không lỡ. Đó là bài học mà Kinh Dịch gửi lại cho chúng ta, qua bàn tay của những người nông dân xưa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư