Chị bán hàng ngoài chợ kể: cân non dễ lắm. Chỉ cần tay nghề khéo một chút, mỗi cân bớt đi một lạng, cuối ngày dư ra cả ký. Khách không biết. Tiền dư là tiền thật. Còn cân đủ thì khó. Khó vì nhìn người ta cân non mà mình không làm theo, thấy mình thiệt thòi. Khó vì giữ ngay thẳng trong khi xung quanh ai cũng gian lận.
Kinh Pháp Cú có hai câu kệ nói đúng cái khó này. Câu thứ nhất: "Dễ làm các điều ác, dễ làm tự hại mình. Còn việc lành, việc tốt, thật tối thượng khó làm." Câu thứ hai nói về người đi xa hơn trên con đường ác: "Kẻ ngu si miệt thị, giáo pháp bậc La Hán, bậc Thánh, bậc chánh mạng. Chính do ác kiến này, như quả loại cây lau, mang quả tự hoại diệt."
Việc ác dễ làm vì nó thuận theo lòng tham. Tham tiền thì cân non. Tham danh thì nói dối. Tham thắng thì hại người. Cái gì thuận theo lòng mình thì làm dễ lắm, không cần cố gắng. Còn việc lành thì ngược dòng. Giữ ngay thẳng khi người ta gian lận là bơi ngược nước. Nói thật khi nói dối có lợi là đi ngược gió. Nhịn một câu khi đang giận là nuốt ngược cục tức vào trong. Khó là phải.
Nhưng cái dễ hôm nay là cái khổ ngày mai. Cân non dễ, nhưng khách phát hiện ra một lần thì mất cả sạp hàng. Nói dối dễ, nhưng lộ ra một lần thì mất cả lòng tin. Hại người dễ, nhưng quả báo đến thì không có đường chạy. Việc ác dễ làm mà chẳng lợi gì cho ta, như câu kệ nói. Cái lợi trước mắt là thật, nhưng cái hại sau lưng còn thật hơn. Nó chỉ đến chậm hơn thôi.
Cây lau trong câu kệ thứ hai là một hình ảnh đáng sợ. Cây lau ra quả một lần rồi chết. Quả của nó chính là cái giết nó. Người miệt thị điều lành, chê bai người tu, cười nhạo điều thiện cũng vậy. Cái ác kiến đó không hại ai trước hết, nó hại chính người mang nó. Mang trong lòng sự khinh khi điều lành, thì đến lúc muốn quay về đường lành, lòng mình đã chai sạn rồi.
Có người nói: "Làm lành khó quá, thôi để mai tính." Mai nào cũng bận. Năm nào cũng bận. Đợi đến lúc rảnh mới làm lành thì không bao giờ rảnh. Người xưa dạy: việc lành khó làm, chính vì khó nên mới quý. Cái gì dễ thì ai cũng làm được. Cái khó mới phân biệt được người có chí với người buông xuôi. Một lần giữ ngay thẳng khi có thể gian lận, giá trị hơn trăm lần làm lành lúc dễ dàng.
Vậy làm sao để làm được việc khó? Đừng nghĩ đến cả đời. Chỉ nghĩ đến hôm nay. Hôm nay cân đủ một lần. Hôm nay nói thật một câu. Hôm nay nhịn một cơn giận. Một việc khó làm được hôm nay thì ngày mai sẽ bớt khó một chút. Như leo núi, bước đầu tiên là nặng nhất. Đi được vài bước, chân quen đường, núi cũng thấp dần.
Nhân quả không thiên vị ai. Gieo ác thì gặt khổ, gieo lành thì gặt vui. Việc ác dễ gieo, nhưng quả khổ thì không ai muốn gặt. Việc lành khó gieo, nhưng quả vui thì ai cũng muốn hưởng. Người trí nhìn xa, chọn cái khó hôm nay để được cái vui ngày mai. Người dại nhìn gần, chọn cái dễ hôm nay để rồi trả giá cả đời. Bạn đang chọn bên nào, mỗi ngày bạn đều đang trả lời bằng chính việc mình làm.
Việc lành khó, nhưng người làm lành không đi một mình. Người ngay thẳng sẽ gặp người ngay thẳng. Khách hàng thấy chị cân đủ thì quay lại. Đối tác thấy anh giữ chữ tín thì muốn làm ăn lâu dài. Tiếng lành đồn xa, tuy chậm nhưng chắc. Còn tiếng xấu cũng đồn xa, mà đồn nhanh hơn nhiều. Một lần cân non, cả chợ biết. Một lần lừa đảo, cả xóm biết. Vậy nên làm lành tuy khó lúc đầu, nhưng càng về sau càng dễ, vì tiếng lành mở đường cho mình. Làm ác tuy dễ lúc đầu, nhưng càng về sau càng khó, vì tiếng xấu chặn đường mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư