🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Nhân quả – nghiệp báo

Cùng sống một nơi, sao người khổ người sướng — cộng nghiệp là gì

Nhân quả – nghiệp báo · 7 phút đọc

Cùng một con hẻm, cùng một trận mưa lớn, nước ngập tới đầu gối. Nhà bà Tư thì đồ đạc nổi lềnh bềnh, tủ lạnh hư, xe máy chết máy. Nhà ông Bảy ngay bên cạnh lại khô ráo, chỉ ướt có cái sân. Bà Tư thở dài: “Sao trời bất công vậy? Cùng một chỗ mà nhà tôi khổ, nhà người ta sướng.”

Câu hỏi đó, ai trong chúng ta cũng từng hỏi một lần. Cùng một làng, cùng một trận lũ, cùng một đợt dịch, cùng một công ty phá sản — có người mất trắng, có người đứng dậy rất nhanh. Cùng một gia đình, cha mẹ sinh ra mấy anh em, người thì làm ăn thuận, người thì lận đận hoài. Nếu mọi chuyện đều do số phận chung quyết định thì sao lại khác nhau đến vậy? Còn nếu mỗi người một số phận riêng thì sao có những tai ương ập xuống cả một vùng, không chừa một ai?

Nhà Phật nhìn chuyện này bằng hai chữ: cộng nghiệp và tự nghiệp. Nghiệp chung là cái nghiệp mà nhiều người cùng nhau tạo ra, rồi cùng nhau hưởng chung hoặc cùng nhau chịu chung. Nghiệp riêng là cái nghiệp mỗi người tự mình tạo ra, rồi tự mình gánh lấy. Trong cuốn Phật Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần viết rất rõ: nói về nghiệp thì có nghiệp chung và nghiệp riêng. Có cộng nghiệp thì có sự hưởng thụ chung; có tự nghiệp thì có sự hưởng thụ riêng.

Cụ còn dùng hai chữ rất hay để giải thích. Xã hội là “cộng biến”, tức là cái biến đổi chung do tất cả mọi người cùng tạo ra. Còn hoàn cảnh sống của mỗi cá nhân là “tự biến”, tức là cái biến đổi riêng do chính mình tạo ra. Nói dễ hiểu: cả làng cùng nhau giữ gìn con sông sạch, cả làng cùng hưởng nước trong. Cả làng cùng nhau xả rác xuống sông, cả làng cùng chịu nước bẩn. Đó là cộng nghiệp. Nhưng trong cùng một làng đó, nhà nào siêng năng, biết tính toán, biết giúp đỡ người khác thì nhà đó vẫn có cái riêng của mình, vẫn sống khá hơn trong cái chung. Đó là tự nghiệp.

Cho nên đừng đổ hết mọi chuyện cho số phận chung, cũng đừng nghĩ rằng mình hoàn toàn đơn độc. Hai thứ nghiệp này lúc nào cũng đi chung với nhau. Một người sống trong một gia đình nghèo khó, đó là phần chung. Nhưng người đó có chịu học, có sống tử tế, có biết tiết kiệm hay không, đó là phần riêng. Phần chung thì khó đổi trong một sớm một chiều, nhưng phần riêng thì mình đổi được ngay hôm nay, bằng chính tay mình.

Hãy nhìn một ví dụ gần hơn. Cùng một công ty, khi công ty gặp khó khăn, ai cũng bị giảm lương. Đó là cái chung, không ai tránh được. Nhưng rồi sau đó, người nào có tay nghề thật, có thái độ tốt, có nhiều mối quan hệ lành thì người đó tìm được việc mới nhanh hơn, hoặc được giữ lại. Người nào chỉ biết than thở, không chịu học thêm cái gì, thì ở đâu cũng khó. Cái chung giống nhau, cái riêng làm nên khác biệt.

Cũng vậy trong một gia đình. Cha mẹ nào cũng thương con, nhưng cách dạy con khác nhau thì con cái lớn lên khác nhau. Anh em cùng một nhà, cùng ăn một mâm cơm, cùng đi một mái trường, mà tính tình mỗi người mỗi khác, vì mỗi người tự mình chọn cách sống khác nhau từ những việc rất nhỏ: có chịu khó hay không, có biết nhường nhịn hay không, có giữ chữ tín hay không.

Hiểu được cộng nghiệp và tự nghiệp, chúng ta bớt oán trách. Gặp chuyện chung không may như thiên tai, dịch bệnh, kinh tế khó khăn, mình biết đó là cái nghiệp chung của cả một vùng, cả một thời, không phải trời chỉ nhắm vào riêng mình. Bớt oán thì lòng nhẹ đi một nửa. Còn phần riêng, mình vẫn còn quyền sửa. Hôm nay mình sống tử tế hơn hôm qua một chút, làm việc cẩn thận hơn một chút, nói lời lành hơn một chút, đó là mình đang đổi tự nghiệp của mình.

Và còn một điều nữa. Cộng nghiệp không phải là cái gì cố định mãi mãi. Cụ Nguyễn Duy Cần nhắc rằng hoạt động để cải tạo xã hội tức là hoạt động để tự biến và cộng biến. Mỗi người trong chúng ta, khi sống tốt hơn, là đang góp một phần nhỏ vào cái chung. Một người bỏ rác đúng chỗ thì chỉ là một người. Nhưng mười người, trăm người cùng làm thì cả con hẻm sạch. Một người giữ chữ tín trong buôn bán thì chỉ là một người. Nhưng nhiều người cùng giữ thì cả khu chợ thành chỗ đáng tin. Cộng nghiệp tốt hay xấu, suy cho cùng, cũng do từng người góp lại mà thành.

Cho nên, khi thấy người khác sướng hơn mình trong cùng một hoàn cảnh, đừng vội nói là bất công. Hãy nhìn xem phần riêng của họ là gì, phần riêng của mình là gì. Và khi thấy cả làng cùng khổ, đừng chỉ ngồi than. Hãy hỏi mình đã góp phần gì vào cái chung đó, và từ hôm nay mình có thể góp phần gì tốt hơn. Sửa phần riêng của mình là cách chắc chắn nhất để đổi đời mình. Góp phần tốt vào phần chung là cách bền nhất để đổi đời chung của tất cả mọi người.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Phật Học Tinh Hoa (Nguyễn Duy Cần) — mục "Nghiệp chung và nghiệp riêng", tr. 132
Bài liên quanQuả báo ba đời: việc tốt hôm nay, quả ngọt có thể đến đời sauNói dối vì tiền: cái giá không nhìn thấy ngayÝ nghĩ xấu chưa thành hành động, có tính nghiệp không