Có những người rất rộng rãi với thiên hạ. Bạn bè mượn tiền, cho. Đồng nghiệp nhờ vả, giúp. Người quen khó khăn, không tiếc. Nhưng với chính mình, họ lại hà tiện đến tội nghiệp. Áo mặc rách rồi vẫn tiếc chưa mua cái mới. Ốm rồi vẫn tiếc tiền khám. Ăn uống qua loa, ngủ không đủ giấc, lúc nào cũng nghĩ: "Để dành, sau này cần."
Tiết kiệm là tốt. Nhưng tiết kiệm với chính mình đến mức làm khổ thân mình thì không còn là tiết kiệm nữa. Đó là keo kiệt. Mà keo kiệt với ai thì cũng khổ, keo kiệt với chính mình thì khổ gấp đôi. Vì người chịu thiệt đầu tiên chính là mình.
Nhiều người nghĩ, giữ tiền chặt là khôn. Đúng một nửa. Giữ tiền để lo việc lớn, để phòng lúc ốm đau, đó là khôn. Nhưng giữ tiền mà để thân mình suy kiệt, để bữa ăn thiếu chất, để bệnh nhỏ thành bệnh lớn, thì cái giá phải trả sau này còn đắt hơn số tiền mình giữ được. Tiền giữ được, sức khỏe mất đi. Rồi đến lúc có tiền cũng không mua lại được sức khỏe. Vậy là khôn hay dại?
Trong kinh Pháp Cú có câu: "Keo kiệt không sanh thiên, kẻ ngu ghét bố thí, người trí thích bố thí, đời sau được hưởng lạc." Câu này thường được hiểu là keo kiệt với người khác. Nhưng ngẫm kỹ, keo kiệt với chính mình cũng nằm trong đó. Người keo kiệt là người không biết cho đi. Không cho người khác, cũng không cho chính mình. Tay nắm chặt, lòng cũng nắm chặt. Tiền ở trong tay mà lòng không yên. Có mà như không.
Cái khổ của người keo kiệt với chính mình là ở chỗ này: họ sống mà không được hưởng. Làm ra tiền, nhưng không dám ăn một bữa ngon. Có nhà, nhưng không dám sửa cái mái dột. Có tuổi rồi, nhưng không dám đi khám một lần cho yên tâm. Họ giữ tiền như giữ một cục đá. Càng giữ chặt, tay càng mỏi. Đến cuối đời, nhìn lại, tiền còn đó, mà những ngày sống vui thì chẳng có bao nhiêu.
Có người sẽ nói: "Tôi khổ quen rồi, sướng không quen." Nhưng khổ quen không phải là phước. Thân này cần ăn, cần ngủ, cần nghỉ ngơi. Đó không phải là xa xỉ. Đó là nhu cầu tối thiểu của một con người. Ăn đủ chất, ngủ đủ giấc, ốm thì đi khám, mệt thì nghỉ một chút. Những điều đó không tốn bao nhiêu, nhưng thiếu chúng thì đời sống xuống dốc rất nhanh. Nhân quả ở đây rất rõ: mình đối xử với thân mình thế nào, thân mình trả lại thế ấy. Bỏ đói nó, nó yếu đi. Vắt kiệt nó, nó đổ bệnh. Không phải trời phạt. Đó là quy luật.
Lại có câu dạy rằng: "Không bệnh, lợi tối thượng, biết đủ, tiền tối thượng." Biết đủ ở đây không có nghĩa là cam chịu khổ. Biết đủ nghĩa là biết cái gì là đủ cho mình. Ăn đủ no, mặc đủ ấm, ở đủ yên. Không tham lam quá, cũng không hà tiện quá. Cái khó của đời người là tìm được cái mức "đủ" ấy. Người tham thì không bao giờ thấy đủ, lúc nào cũng muốn thêm. Người keo kiệt với chính mình thì ngược lại: lúc nào cũng thấy mình cần ít hơn mức đủ. Cả hai đều lạc khỏi chữ đủ.
Thử nhìn lại mình một chút. Lần gần nhất mình mua cho mình một thứ gì đó chỉ vì thích, không vì cần, là khi nào? Lần gần nhất mình cho phép mình nghỉ ngơi một ngày trọn vẹn, không áy náy, là khi nào? Nếu câu trả lời là "không nhớ", thì có lẽ mình đang keo kiệt với chính mình hơi quá rồi.
Thương mình không phải là ích kỷ. Thương mình là bước đầu để thương người khác. Người không biết thương mình thì thương người cũng khó bền. Vì trong lòng họ lúc nào cũng có một tiếng nói: "Mình còn chưa dám sống, lấy gì mà cho người khác?" Lâu ngày, tiếng nói đó thành oán trách. Trách đời, trách người, trách cả những người mình đã giúp. Cho đi mà lòng không vui, thì cái cho đó cũng nặng.
Cho phép mình sống đàng hoàng hơn một chút không có nghĩa là phung phí. Ăn một bữa ngon hơn vào cuối tuần. Mua đôi giày êm chân để đi làm. Đi khám khi thấy trong người không ổn. Ngủ sớm hơn một tiếng khi mệt. Những điều nhỏ đó là hạt giống. Gieo xuống, quả sẽ là một thân thể khỏe hơn, một tinh thần nhẹ hơn, một đời sống dài hơn để làm được nhiều việc tốt hơn.
Tiền bạc là phương tiện, không phải mục đích. Giữ tiền để sống, chứ không phải sống để giữ tiền. Người biết dùng tiền đúng chỗ, kể cả dùng cho chính mình, là người biết sống. Người giữ tiền chặt đến mức chính mình cũng không được hưởng, thì tiền đó giữ để làm gì?
Ngày mai, thử làm một việc nhỏ cho mình. Ăn một bữa tử tế. Ngủ một giấc đủ. Mua một thứ mình thích đã lâu mà cứ tiếc. Đừng áy náy. Đó không phải là hoang phí. Đó là mình đang gieo nhân lành cho chính mình. Vì thân này khỏe, tâm này yên, thì mình mới còn sức mà thương người, giúp người, sống tốt những năm còn lại. Keo kiệt với chính mình, cuối cùng thiệt vẫn là mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư