Tối hôm qua, trong một gia đình, người cha đi làm về mệt, vừa bước vào nhà đã quát con một câu vì con làm đổ nước. Đứa con giật mình, im lặng, rồi lủi vào phòng. Người mẹ thấy vậy, cũng bực, nói lại chồng một câu. Cả nhà ăn cơm trong im lặng. Không ai đánh ai, không ai làm gì to tát. Chỉ là vài câu nói, một buổi tối. Nhưng đứa con nằm trong phòng, nó nhớ câu quát đó. Nó nhớ ánh mắt của cha lúc đó. Và nó học được một điều, mà cha mẹ không dạy bằng lời: khi mệt thì được quyền quát người khác.
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng dạy con là nói cho con nghe, là dặn con phải thế này, phải thế kia. Nhưng thật ra, con học từ cách cha mẹ sống, nhiều hơn từ lời cha mẹ nói. Cha mẹ dạy con phải thật thà, nhưng cha mẹ nói dối người khác trước mặt con. Cha mẹ dạy con phải hiếu thảo, nhưng cha mẹ cãi nhau với ông bà trước mặt con. Cha mẹ dạy con phải kiên nhẫn, nhưng cha mẹ nổi nóng với con vì một chuyện nhỏ. Con nghe lời dạy, nhưng con nhìn cách sống. Và cách sống thì thuyết phục hơn lời dạy rất nhiều.
Sách Phật Học Tinh Hoa nói về chuyện này rất rõ: người đời vì thường thấy những nhà phúc đức lại sinh được con nhân hậu và hiếu hạnh, nên mới cho rằng nhờ âm đức tổ tiên, con cháu được phúc ấm. Hiểu thế là chưa hiểu tận lý nhân quả. Phải biết rằng con cháu được phúc báo là của tự chúng nó làm nên, chứ không ăn chịu gì đến công đức tổ tiên, nhưng tổ tiên tích đức nên cảm được nghiệp chung mà cũng được tụ họp với nhau lại một nơi để ân đền nghĩa trả, được nhiều người phúc báo sinh ra cùng làm quyến thuộc. Nói bằng lời thường thì là: cha mẹ tích đức, con cái không tự nhiên được hưởng, nhưng cha mẹ sống lành thì cảm được nghiệp chung, để những người lành tụ họp lại thành một nhà, cùng nhau sống, cùng nhau trả ân, cùng nhau hưởng phước.
Ý này rất quan trọng, vì nó nói rõ hai điều cùng một lúc. Thứ nhất, phước của con là do con tự làm nên, cha mẹ không thể làm thay, không thể chuyển sang cho con như chuyển tiền. Con muốn có phước, con phải tự sống lành, tự làm lành. Thứ hai, cha mẹ sống lành thì tạo ra một cái duyên, một cái môi trường, để con được sinh ra trong một nhà lành, được nhìn thấy cách sống lành mỗi ngày, được lớn lên trong không khí lành. Môi trường đó không quyết định đời con, nhưng nó giúp con rất nhiều. Con lớn lên trong nhà hay cãi nhau, con học cãi nhau. Con lớn lên trong nhà hay thương nhau, con học thương nhau.
Kinh Pháp Cú cũng dạy: Nếu người làm điều thiện, nên tiếp tục làm thêm. Hãy ước muốn điều thiện, chứa thiện, được an lạc. Câu này nói với cha mẹ: muốn con mình sống thiện, cha mẹ cứ làm thiện, làm thêm, làm đều, đừng dừng. Cha mẹ làm thiện đều mỗi ngày, con nhìn thấy mỗi ngày, thì điều thiện đó thấm vào con lúc nào không hay. Không cần dạy nhiều. Không cần dặn nhiều. Chỉ cần sống thiện, sống đều, sống thật, là con đã có một tấm gương tốt nhất rồi.
Trong nhà, có ba thứ cha mẹ gieo mỗi ngày, mà nhiều khi cha mẹ không để ý. Thứ nhất là lời nói. Cha mẹ nói với nhau thế nào, con nghe hết. Cha mẹ nói với ông bà thế nào, con thấy hết. Thứ hai là cách xử lý khi có chuyện. Có chuyện khó, cha mẹ la hét hay bình tĩnh giải quyết, con đều học theo. Thứ ba là cách đối xử với người ngoài. Cha mẹ đối xử với người giúp việc, với người bán hàng, với hàng xóm ra sao, con đều ghi nhớ. Ba thứ này, cha mẹ gieo mỗi ngày, mà không cần dạy một lời nào.
Thực tập gieo nhân lành trong nhà bắt đầu bằng một việc: trước khi nói hay làm gì trước mặt con, mình dừng lại một chút, tự hỏi: nếu con mình làm y như vậy với người khác, mình có vui không. Nếu mình sắp quát con, mình hỏi: nếu mai này con quát lại vợ con nó như vậy, mình có vui không. Nếu mình sắp nói dối trước mặt con, mình hỏi: nếu mai này con nói dối mình như vậy, mình có vui không. Chỉ một câu hỏi đó thôi, mà nhiều cha mẹ sẽ dừng lại được, sẽ nói khác đi, sẽ làm khác đi.
Rồi mình tập làm gương bằng những việc nhỏ, đều đặn. Giữ lời hứa với con, dù là lời hứa nhỏ. Xin lỗi con khi mình sai, đừng ngại. Cảm ơn con khi con giúp mình, dù việc nhỏ. Thương ông bà trước mặt con, để con thấy hiếu thảo là như thế nào. Những việc nhỏ đó, làm đều mỗi ngày, chính là âm đức của nhà mình. Âm đức không phải là thứ gì xa xôi, bí ẩn. Âm đức là những việc lành cha mẹ làm mỗi ngày, mà con nhìn thấy, con học theo, rồi con làm theo, cả đời.
Nhà mình đang gieo nhân gì, mình nhìn con mình là biết. Con hay nóng giận, có thể vì nhà mình hay nóng giận. Con hay nói dối, có thể vì nhà mình hay nói dối. Con hay thương người, có thể vì nhà mình hay thương người. Con là tấm gương phản chiếu cách sống của cha mẹ. Muốn con đổi, cha mẹ đổi trước. Cha mẹ đổi một chút, con đổi theo một chút. Cha mẹ sống lành, con tự nhiên sống lành. Đó là nhân quả trong gia đình, giản dị và chắc chắn như vậy.
Có một điều nữa mình muốn nói với cha mẹ: đừng đợi con lớn rồi mới sửa mình. Đừng nghĩ con còn nhỏ, chưa biết gì. Con biết hết, con nhớ hết, dù con chưa nói được. Con học từ lúc còn rất nhỏ, từ ánh mắt, giọng nói, cách cha mẹ đối xử với nhau. Mình sửa mình càng sớm, con càng được hưởng sớm. Mình đợi đến khi con lớn, con hư rồi mới sửa, thì đã muộn một đoạn đường dài. Gieo nhân trong nhà, gieo càng sớm, quả càng tốt. Hôm nay là ngày tốt nhất để bắt đầu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư