Bốn phần trước của chuỗi này đã nói về những lời gieo nhân xấu: lời dối, lời hai lưỡi, lời ác, và cả lời thật đã nói ở phần đầu. Phần cuối này nói về loại lời gieo nhân lành nhất: lời hòa hợp, lời nói ra để gắn kết người với người, để hàn lại những gì đã rạn nứt.
Hai anh em ruột là anh Dũng và anh Hùng giận nhau đã gần nửa năm. Chuyện bắt đầu từ miếng đất cha mẹ để lại. Cha mất, mẹ đã già, miếng đất chia thế nào cũng khó. Anh Dũng nghĩ mình là con cả, phải được phần hơn. Anh Hùng nghĩ mình lo cho cha mẹ nhiều hơn, phải được chia đều. Hai anh em cãi nhau một trận lớn, rồi không nhìn mặt nhau nữa. Tết đến, anh Dũng về quê thì anh Hùng đi vắng, anh Hùng về thì anh Dũng đã đi. Mẹ già ngồi giữa, nhìn hai con trai mà khóc.
Người đứng giữa là chị Lan, vợ anh Hùng. Chị Lan không bênh chồng, cũng không bênh anh chồng. Chị làm một việc rất đơn giản: chị nói với mỗi bên những lời làm dịu lòng họ. Gặp anh Dũng, chị nói: "Anh Hùng nó vẫn nhắc anh hoài, nó bảo hồi nhỏ anh hay cõng nó đi học." Gặp anh Hùng, chị nói: "Anh Dũng nó bảo nó nhớ hồi hai anh em cùng chăn trâu, nó muốn làm hòa mà không biết mở lời thế nào." Những lời chị nói không phải là bịa đặt. Chị chỉ nhắc lại những kỷ niệm thật của hai anh em, những điều mà cơn giận đã làm họ quên mất.
Một hôm, mẹ già ốm nặng. Chị Lan gọi điện cho cả hai anh em. Hai người cùng về một lúc, gặp nhau ở cửa nhà. Anh Dũng ngập ngừng, anh Hùng cũng ngập ngừng, không ai biết mở lời thế nào. Chị Lan bưng hai chén nước ra, nói nhẹ: "Mẹ đang đợi hai anh vào đấy." Hai anh em cùng bước vào phòng mẹ. Mẹ nắm tay hai con, nói thều thào: "Mẹ chỉ mong hai đứa thương nhau." Hai anh em nhìn nhau, cùng khóc. Chuyện đất đai, từ đó không ai nhắc nữa. Họ ngồi lại với nhau, chia theo cách nào cũng được, miễn là còn nhìn mặt nhau.
Trong sách Thiền Đốn Ngộ có dạy: lời hòa hợp hay trừ lời hai lưỡi. Nghĩa là lời hòa hợp là thuốc trừ lời chia rẽ. Hai anh em giận nhau, đó là quả của lời qua tiếng lại lúc nóng giận. Hai anh em làm hòa, đó là quả của lời hòa hợp mà chị Lan đã gieo, từng câu một, trong nhiều tháng trời. Chị Lan không giảng đạo, không lên lớp ai, chị chỉ nói những lời thật, lời dịu dàng, lời nhắc người ta nhớ đến tình thân. Vậy mà những lời đó đã hàn lại được một mối quan hệ tưởng như không cứu được nữa.
Sách Đạo Bụt Nguyên Chất còn dạy: phải thực tập chánh ngữ, ái ngữ. Chánh ngữ là lời nói đúng đắn, ái ngữ là lời nói thương yêu. Ái ngữ không phải là lời nịnh, không phải là lời khen quá mức. Ái ngữ là lời nói ra với lòng thương, muốn người nghe bớt khổ, muốn người nghe được an ủi. Chị Lan nói với anh Dũng những lời làm anh nhớ đến em mình, đó là ái ngữ. Chị nói với anh Hùng những lời làm anh nhớ đến anh mình, đó cũng là ái ngữ. Ái ngữ không cần hay, không cần khéo, chỉ cần thật lòng.
Lời hòa hợp có một sức mạnh mà nhiều người không ngờ: nó làm cho người nghe nhớ lại những điều tốt đẹp mà họ đã quên. Khi hai người đang giận nhau, trong đầu họ chỉ còn những điều xấu của nhau. Người này chỉ nhớ người kia đã nói gì làm mình tổn thương, đã làm gì không phải với mình. Lời hòa hợp nhắc họ nhớ lại: người kia đã từng tốt với mình thế nào, đã từng giúp mình ra sao. Nhớ lại được điều tốt, cơn giận tự nhiên nhẹ đi. Giận nhẹ đi thì mới ngồi lại được với nhau. Ngồi lại được thì mới nói chuyện được. Nói chuyện được thì mới làm hòa được.
Muốn nói lời hòa hợp, không cần phải là người khéo ăn nói. Chỉ cần nhớ ba điều. Thứ nhất, nói sự thật, đừng bịa chuyện để làm hòa, vì lời bịa thì sớm muộn cũng lộ, lộ ra thì càng thêm giận. Thứ hai, nói điều tốt của bên này cho bên kia nghe, đừng mang điều xấu của bên này kể cho bên kia. Thứ ba, nói nhẹ nhàng, đừng lên giọng dạy dỗ, vì người đang giận thì không nghe lời dạy, chỉ nghe lời thương.
Chuỗi năm phần này bắt đầu bằng lời thật và kết thúc bằng lời hòa hợp. Miệng mình chỉ có một, nhưng gieo được cả phước lẫn họa. Nói thật thì gặt lòng tin. Nói dối thì gặt nghi ngờ. Nói hai lưỡi thì gặt chia rẽ. Nói lời ác thì gặt lạnh nhạt. Nói lời hòa hợp thì gặt đoàn tụ. Cùng một cái miệng, chọn lời nào là chọn quả đó. Người hiểu được điều này, trước khi mở miệng sẽ hỏi lòng mình một câu: lời mình sắp nói, gieo xuống thì sẽ gặt cái gì? Nếu là quả lành thì cứ nói. Nếu là quả xấu thì đừng nói. Đơn giản vậy thôi, mà giữ được cả một đời bình an.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư