Mùa thi năm nào cũng có chuyện. Có em học cả năm trời, đêm nào cũng thức khuya, vậy mà vào phòng thi run quá, làm không được. Có em cả năm lười học, đến ngày thi mang phao vào, chép được vài câu, điểm lại cao hơn. Người ngoài nhìn vào, nhiều khi thấy bất công. Nhưng chuyện đáng nói không phải là điểm số hôm đó. Chuyện đáng nói là cái hạt giống gieo vào lòng người trẻ từ những lần gian lận ấy.
Trong Kinh Pháp Cú có một câu rất ngắn: "Chớ chê khinh điều ác, cho rằng chưa đến mình. Như nước nhỏ từng giọt, rồi bình cũng đầy tràn. Người ngu chứa đầy ác, do chất chứa dần dần." Một lần gian lận, người ta tưởng nhỏ, tưởng không ai biết, tưởng qua được là xong. Nhưng mỗi lần như vậy là một giọt nước rơi vào bình. Bình đầy lúc nào, mình không hay.
Gian lận trong thi cử, xét cho cùng, là một kiểu nói dối. Mình không biết mà làm như mình biết. Mình không làm được mà nộp bài như mình làm được. Kinh Pháp Cú có câu khác: "Ai nói lời vọng ngữ, ai bác bỏ đời sau, không ác nào không làm." Nghe thì nặng, nhưng ý của câu này rất thực tế. Một người đã quen với việc dối trá ở chuyện nhỏ, thì chuyện lớn hơn cũng dễ dối theo. Hôm nay gian lận một bài kiểm tra, mai có thể gian lận một kỳ thi lớn, mốt đi làm có thể gian lận trong công việc, trong sổ sách, trong tiền bạc. Không phải ai gian lận thi cử cũng thành người xấu. Nhưng con đường thì nó mở ra như vậy.
Có người nói: thi cử chỉ là chuyện điểm số, ra đời mới là thật. Đúng một nửa. Ra đời mới là thật, nhưng cái tâm mang ra đời là cái tâm đã tập luyện từ ghế nhà trường. Người học thật, dù điểm thấp, vẫn mang theo một thứ quý giá: biết mình đang ở đâu, biết mình thiếu cái gì, biết mình cần cố thêm chỗ nào. Người gian lận được điểm cao, mang theo một thứ rất nặng: sợ bị phát hiện, sợ người ta hỏi sâu, sợ một ngày nào đó phải làm thật mà không làm được. Cái sợ đó theo người ta đi làm, đi thi, đi phỏng vấn, cả đời không yên.
Cha mẹ đôi khi vô tình tiếp tay. Thấy con điểm thấp thì mắng, thấy con điểm cao thì thưởng, không hỏi điểm đó từ đâu ra. Đứa trẻ học được một bài học rất nhanh: điểm cao mới là quan trọng, còn làm sao để có điểm cao thì không quan trọng. Thế là nó chọn con đường ngắn nhất. Người lớn trách đứa trẻ gian lận, mà quên hỏi xem mình đã dạy nó coi trọng cái gì.
Nhân quả ở đây không phải là chuyện trời phạt. Không có ai ngồi trên cao ghi sổ rồi phạt đứa trẻ gian lận. Nhân quả là chuyện tự nhiên: gieo nhân nào thì gặt quả ấy. Gieo sự dối trá thì gặt sự bất an. Gieo sự chăm chỉ thì gặt sự vững vàng. Cái quả nó đến chậm, nên nhiều người tưởng không có. Kinh Pháp Cú cũng nói: "Người ác thấy là hiền, khi ác chưa chín muồi. Khi ác nghiệp chín muồi, người ác mới thấy ác." Quả chưa chín thì mình tưởng mình thoát. Đến lúc chín, không tránh được.
Vậy phải làm sao khi con mình, em mình, hay chính mình đã từng gian lận? Điều đầu tiên là thành thật với chính mình. Nhận ra đó là một việc không nên làm, không bào chữa bằng lý do "ai cũng làm" hay "thi khó quá". Điều thứ hai là bù đắp bằng cách học thật từ hôm nay. Không cần tự dằn vặt cả đời. Quá khứ không sửa được, nhưng thói quen thì sửa được. Mỗi lần chọn làm thật thay vì làm dối, là một lần mình gieo lại hạt giống tốt.
Với người làm cha mẹ, làm thầy, bài học còn lớn hơn. Đừng chỉ hỏi con được mấy điểm. Hãy hỏi con đã hiểu bài chưa, đã cố hết sức chưa. Khen sự cố gắng, không chỉ khen điểm số. Khi đứa trẻ thấy cố gắng được trân trọng, nó sẽ không cần gian lận để được thương.
Thi cử rồi sẽ qua. Bằng cấp rồi cũng chỉ là một tờ giấy. Cái ở lại với một con người là thói quen sống thật hay sống dối. Một lần gian lận tưởng là chuyện nhỏ, nhưng nó dạy cho lòng mình một bài học rất xấu: rằng dối trá cũng có thể thắng. Và một đời người, thua vì dối trá thì nhiều, thắng vì dối trá thì chẳng được bao lâu.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư