Có một người bạn của tôi, sau nhiều năm đi làm vất vả, bỗng thấy lòng trống rỗng. Tiền thì có, nhà thì có, nhưng trong lòng cứ thấy thiếu thiếu cái gì đó. Anh đi tìm. Anh đăng ký một khóa tu cuối tuần, giá mấy triệu. Anh mua sách về thiền, về đạo, chất đầy kệ. Anh dậy sớm ngồi thiền, nhưng ngồi được năm phút là ngứa chân, là nghĩ đến công việc, là bực mình vì mình không thiền được. Rồi anh kết luận: chắc mình không có căn tu, đạo xa quá, mình với không tới.
Tôi nghe câu chuyện đó mà thấy thương. Bởi vì có rất nhiều người giống anh. Họ tưởng đạo là thứ gì đó cao siêu, ở trên núi, trong chùa, trong những cuốn sách dày, trong những buổi lễ trang nghiêm. Họ tưởng muốn chạm được đạo thì phải bỏ đời, phải làm được những điều phi thường. Nhưng thiền tông lại nói một điều hoàn toàn ngược lại, giản dị đến mức nhiều người nghe xong không tin.
Câu nói nổi tiếng ấy chỉ có năm chữ: Bình thường tâm thị đạo. Nghĩa là: tâm bình thường chính là đạo.
Câu này được nhiều thiền sư nhắc đi nhắc lại. Thiền sư Nghĩa Giới, khi lên đường giảng cho đệ tử, đã nói câu Bình thường tâm thị đạo. Còn thiền sư Mã Tổ, vị tổ lớn của thiền tông đời Đường, thì nói rõ hơn bằng lời thường: chỉ việc đói ăn, khát uống, sống theo đúng bình thường tâm, sống cho tiêu sái, tự nhiên. Đói thì ăn, khát thì uống. Không có gì cao siêu hơn thế.
Nghe thì đơn giản, nhưng thử nhìn lại mình xem. Đói, mình có ăn cho trọn vẹn không? Hay vừa ăn vừa cầm điện thoại, vừa ăn vừa lo công việc, ăn xong mà không biết mình vừa ăn cái gì? Khát, mình có uống cho đã khát không? Hay vừa uống vừa nghĩ đến chuyện chiều nay, chuyện ngày mai? Mệt, mình có ngủ cho ngon không? Hay nằm xuống mà đầu óc vẫn chạy, vẫn tính toán, vẫn lo lắng? Mình làm đủ mọi việc mỗi ngày, nhưng tâm mình hiếm khi ở với việc mình đang làm. Thân ở đây, tâm ở chỗ khác. Đó là vì sao mình mệt mà không biết mình mệt vì cái gì.
Bình thường tâm là gì? Là cái tâm không làm quá, không gồng lên, không diễn. Đói thì biết mình đói, ăn cho ngon. Mệt thì biết mình mệt, nghỉ cho yên. Vui thì biết mình vui, buồn thì biết mình buồn, không cần giấu, không cần phóng đại. Gặp việc khó thì làm hết sức, gặp việc dễ thì làm nhẹ nhàng. Không phải cố tỏ ra mình là người tu, không phải cố tỏ ra mình cao siêu. Chỉ là sống thật với những gì đang diễn ra trong mình, ngay lúc này.
Nhiều người nghe đến đây sẽ thắc mắc: sống như vậy thì có gì là tu? Tu mà chỉ ăn với ngủ thì ai mà chẳng làm được? Nhưng chính chỗ này mới là chỗ khó. Thử một ngày sống trọn với từng việc xem. Ăn cơm thì chỉ ăn cơm, không vừa ăn vừa xem tin tức. Đi bộ thì chỉ đi bộ, không vừa đi vừa nghe điện thoại. Nói chuyện với con thì chỉ nói chuyện với con, không vừa nghe con vừa nghĩ đến email. Làm được một ngày như vậy thôi, đã thấy khó lắm rồi. Cái tâm của mình quen chạy lung tung, bắt nó ở yên một chỗ là cả một công phu.
Vì sao thiền sư lại dạy như vậy? Vì đạo không ở đâu xa. Đạo không nằm trong những buổi lễ lớn, không nằm trong những cuốn sách dày, không nằm trên đỉnh núi. Đạo nằm ngay trong đời sống hàng ngày của mình. Người nào ăn cơm mà biết mình đang ăn cơm, người đó đang tu. Người nào rửa chén mà biết mình đang rửa chén, người đó đang tu. Người nào làm việc mà trọn vẹn với công việc, người đó đang tu. Không cần đợi đến khi rảnh rỗi, không cần đợi đến khi về già, không cần đợi đến khi có tiền đi khóa tu. Ngay bây giờ, ngay ở đây, trong chính cuộc đời bận rộn của mình, đã có đạo rồi.
Có một điều cần nói rõ. Bình thường tâm không có nghĩa là buông xuôi, mặc kệ mọi thứ. Đói thì ăn, nhưng không phải ăn bừa ăn bãi, hại sức khỏe. Mệt thì ngủ, nhưng không phải ngủ li bì trốn việc. Bình thường tâm là sống tỉnh táo và thật thà với chính mình, làm việc cần làm với hết lòng, rồi để kết quả tự nhiên đến. Người có bình thường tâm vẫn làm việc chăm chỉ, vẫn lo cho gia đình, vẫn cố gắng vươn lên. Chỉ khác là họ không bị những được mất làm cho điên đảo. Được thì mừng nhẹ nhàng, mất thì buồn nhẹ nhàng, rồi lại tiếp tục sống.
Người bạn của tôi, sau khi nghe câu này, đã thử một điều rất nhỏ. Mỗi bữa ăn, anh đặt điện thoại sang một bên. Ăn chậm lại, nhai kỹ, biết mình đang ăn món gì. Chỉ vậy thôi. Một tuần sau, anh nói với tôi: lạ thật, ăn cơm ngon hơn hẳn. Mà không chỉ cơm ngon hơn, ngủ cũng ngon hơn, nói chuyện với vợ con cũng dễ chịu hơn. Anh chưa lên núi, chưa đọc hết cuốn sách nào, nhưng anh đã chạm được một chút đạo. Đạo hóa ra không xa. Đạo ở ngay trong bữa cơm.
Vậy nên, nếu bạn cũng đang cảm thấy lòng trống rỗng, đang đi tìm một cái gì đó mà không biết tìm ở đâu, thì hãy thử bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Sáng dậy, uống một ly nước và biết mình đang uống nước. Ăn sáng, ăn cho trọn bữa sáng. Đi làm, đi cho trọn bước đi. Gặp ai, nghe người ấy nói cho hết câu. Đói ăn, khát uống, mệt ngủ. Tâm bình thường chính là đạo. Không cần tìm đâu xa, đạo đang ở ngay trong đời sống của bạn, từng ngày, từng giờ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư