Có một người bạn tôi, làm ăn rất giỏi, nhưng tính tình rất dễ nổi nóng. Được khen thì vui cả ngày. Bị chê một câu thì buồn cả tuần. Người ta nói tốt về mình thì mình quý người ta. Người ta nói xấu mình một câu thì mình ghét người ta cả đời. Bạn tôi bảo: "Tính tôi vậy, không sửa được." Tôi nghe mà thấy thương. Sống như vậy, khổ lắm. Vì đời này, khen chê là chuyện thường. Ai mà không bị chê bao giờ?
Trong sách Thiền Đốn Ngộ của Hòa thượng Thích Thanh Từ có một câu nói rất hay: "Định là đối cảnh tâm không sanh, tám gió thổi chẳng động." Nghĩa là: định là khi đối trước cảnh mà tâm không sanh khởi, tám gió thổi mà không lay động. Tám gió là gì? Sách giải thích: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc. Tám thứ gió đời: được lợi và mất lợi, bị chê và được khen, được ca tụng và bị chê bai, khổ và vui. Tám ngọn gió ấy thổi vào đời ai cũng phải gặp.
Tâm không sanh, nghĩa là tâm không chạy theo cảnh. Được khen, tâm không vênh váo. Bị chê, tâm không sụp đổ. Được lợi, tâm không tham lam. Mất lợi, tâm không tiếc nuối. Cảnh đến, mình biết cảnh đến. Cảnh đi, mình biết cảnh đi. Tâm mình vẫn ở đó, yên lặng, không lay động. Đó là định.
Nói thì dễ, làm thì khó. Vì con người mình, từ nhỏ đến lớn, đã quen chạy theo khen chê. Ai khen mình, mình vui. Ai chê mình, mình buồn. Cái vui buồn ấy, nó tự động, không cần ai dạy. Muốn tâm không lay động trước khen chê, phải tập. Tập nhìn khen chê như gió thổi qua tai. Gió thổi qua, rồi gió đi. Tai mình vẫn ở đó. Lòng mình vẫn ở đó.
Tám gió, nghe thì nhiều, mà thật ra chỉ là hai mặt của một đồng xu. Được và mất. Khen và chê. Vui và khổ. Đời người cứ xoay vòng trong tám ngọn gió ấy. Hôm nay được khen, mai bị chê. Hôm nay có lợi, mai mất lợi. Hôm nay vui, mai buồn. Nếu tâm mình cứ chạy theo từng ngọn gió, thì cả đời mình sẽ bị gió cuốn đi, không bao giờ yên được.
Định không phải là vô cảm. Định không phải là ai khen cũng mặc, ai chê cũng mặc, sống như khúc gỗ. Định là vẫn nghe, vẫn biết, nhưng không bị cuốn đi. Nghe lời khen, mình biết đó là lời khen, mình cảm ơn, rồi mình buông. Nghe lời chê, mình biết đó là lời chê, mình xem có đúng không, đúng thì sửa, không đúng thì bỏ qua. Tâm mình không bị lời khen làm cho phồng lên, cũng không bị lời chê làm cho xẹp xuống.
Có một cách tập rất đơn giản. Mỗi khi có chuyện vui buồn đến, hãy dừng lại một chút. Hỏi mình: tâm mình đang ở đâu? Mình đang vui quá, hay đang buồn quá? Mình đang bị gió thổi đi, hay mình đang đứng yên? Chỉ cần hỏi vậy thôi, tâm mình đã bớt lay động một chút. Hỏi nhiều lần, tâm mình sẽ vững dần.
Tám gió thổi chẳng động, không phải là chuyện của các vị thiền sư trên núi. Mà là chuyện của người thường như mình, mỗi ngày. Đi làm bị sếp chê, tâm có động không? Được tăng lương, tâm có động không? Người ta nói xấu mình, tâm có động không? Mỗi lần như vậy, là một lần mình tập định. Tập nhiều, tâm mình sẽ vững như cây cổ thụ. Gió thổi, cây lay nhẹ, nhưng gốc vẫn bám chặt vào đất.
Cho nên, đừng mong đời không có gió. Đời lúc nào cũng có gió. Khen chê, được mất, vui buồn, lúc nào cũng có. Điều mình có thể làm, là tập cho tâm mình vững vàng. Để tám gió có thổi, mình vẫn đứng yên. Không phải đứng yên như tượng đá. Mà đứng yên như người biết mình đang đứng ở đâu, và không để gió cuốn mình đi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư