Có những ngày mở ti-vi lên thấy tin tức dồn dập, giá cả lên xuống, chuyện thiên hạ rối ren, lòng mình cũng rối theo. Việc làm ăn lúc được lúc mất, hôm nay khách đông, mai vắng hoe, không biết ngày mai sẽ ra sao. Người ta hỏi nhau: Vận nước thế nào? Vận mình thế nào? Tương lai có tốt lên không? Những câu hỏi ấy nghe thì lớn, nhưng thật ra nó bắt đầu từ một nỗi lo rất nhỏ trong lòng mỗi người: mình không làm chủ được những gì đang xảy ra.
Hơn một ngàn năm trước, vua Lê Đại Hành cũng từng hỏi một câu như vậy. Vua hỏi thiền sư Đỗ Pháp Thuận: Vận nước hiện nay như thế nào? Thiền sư không xem bói, không đoán số, chỉ đáp lại bằng bốn câu thơ. Sách Định Nghiệp trong Phật Giáo của Hòa thượng Thích Thiện Siêu ghi lại đầy đủ câu chuyện này. Bài thơ ấy như sau: Quốc tộ như đằng lạc, Nam thiên lý thái bình. Vô vi cư điện các, Xứ xứ tức đao binh. Tạm dịch: Vận nước như mây quấn, trời Nam yên bình. Vua cứ vô vi mà ngồi nơi điện các, khắp nơi sẽ hết đao binh.
Nghe qua, bài thơ có vẻ khó hiểu. Vận nước như mây quấn là sao? Mây quấn là mây cuộn lại với nhau, lúc tan lúc hợp, không có hình cố định. Thiền sư muốn nói: vận nước cũng như mây, lúc lên lúc xuống, lúc tụ lúc tan, không ai nắm được. Nhưng trời Nam thì vẫn yên bình. Cái yên bình ấy không nằm ở mây, mà nằm ở đất trời bên dưới. Cũng như vậy, chuyện đời lúc thịnh lúc suy, nhưng nếu lòng người yên, thì nước vẫn yên.
Hai câu sau mới là chỗ quan trọng nhất: Vô vi cư điện các, xứ xứ tức đao binh. Vô vi nghĩa là không làm gì một cách gượng ép, không can thiệp bằng sự nóng vội và tham vọng. Vua cứ ngồi yên nơi điện các, không cần phải chạy đôn chạy đáo, không cần phải dùng binh đao khắp nơi, thì tự nhiên đao binh sẽ lặng. Nghe thì có vẻ thụ động, nhưng thật ra đó là một cách trị nước rất sâu. Người lãnh đạo càng nóng vội, càng muốn kiểm soát mọi thứ, thì mọi thứ càng rối. Người lãnh đạo giữ được lòng lặng, quyết định sáng suốt, không hành động theo cơn giận hay nỗi sợ, thì cả nước được nhờ.
Chuyện vua và thiền sư nghe thì xa, nhưng áp vào nhà mình lại rất gần. Trong một gia đình, khi có chuyện rối ren, người giữ được bình tĩnh sẽ là người cứu cả nhà. Con ốm, tiền thiếu, vợ chồng cãi nhau, cha mẹ già yếu. Nếu ai cũng cuống lên, ai cũng la hét, thì nhà càng rối. Nhưng chỉ cần một người ngồi yên lại, thở một hơi, nói một câu nhẹ nhàng, thì không khí trong nhà đổi khác ngay. Người ấy không làm gì nhiều, chỉ là không làm rối thêm. Đó chính là vô vi trong đời sống hằng ngày.
Cũng như vậy trong công việc làm ăn. Có lúc thị trường lên xuống thất thường, khách hàng khó tính, đối tác thay đổi. Người nóng vội sẽ quyết định bừa, ký vội, nói vội, rồi sau đó hối hận. Người biết dừng lại, ngồi yên suy nghĩ một đêm, sáng mai mới trả lời, thường quyết định đúng hơn. Vô vi không có nghĩa là bỏ mặc, là lười biếng. Vô vi có nghĩa là không hành động trong lúc tâm đang động. Đợi tâm lặng rồi hãy làm. Làm ít mà chắc, hơn làm nhiều mà rối.
Bài thơ của thiền sư Pháp Thuận còn dạy một điều nữa: đừng hỏi vận nước, vận đời nhiều quá. Mây thì cứ quấn, đời thì cứ đổi. Hỏi cũng không thay đổi được mây. Việc của mình không phải là đoán mây sẽ đi về đâu, mà là giữ cho mặt đất của mình được vững. Mặt đất ấy là lòng mình. Lòng mình vững thì chuyện gì đến cũng có cách đối phó. Lòng mình rối thì chuyện nhỏ cũng thành chuyện lớn.
Vậy nên, khi nghe tin tức mà lòng lo lắng, khi việc làm ăn bấp bênh mà đêm không ngủ được, hãy nhớ bốn câu thơ của thiền sư Pháp Thuận. Vận nước như mây quấn, trời Nam yên bình. Mây cứ quấn, kệ mây. Việc của mình là ngồi yên nơi điện các của chính mình, tức là giữ lòng mình cho lặng. Khi lòng đã lặng, tự nhiên sẽ thấy đường đi. Đao binh trong lòng mình lặng xuống trước, rồi đao binh ngoài đời cũng sẽ lặng theo. Đó là bài học hơn ngàn năm tuổi mà đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư